kourdistoportocali.comMagazineAφιέρωμα ΕΣΠΑ>Το μεγάλο πλιάτσικο και η ευκαιρία

Το μετέωρο βήμα του ΕΣΠΑ 2014-2020

Aφιέρωμα ΕΣΠΑ>Το μεγάλο πλιάτσικο και η ευκαιρία

Γράφουν Αλέξανδρος Χατζόπουλος, Γιώργος Ξηρογιάννης, Χρήστου Α. Ιωάννου, Δημήτρης Βεργάδος

Ολοι γωρίζουν τη τύχη που είχαν τα ΕΣΠΑ στην Ελλάδα.

Μόνο η λέξη ΕΣΠΑ είναι ικανή να μαζέψει τα κοράκια πάνω από τη λεία τους. Μόνο που αυτή τη φορά δεν πρέπει να επαναληφθεί το πλιάτσικο του παρελθόντος με τους επιτήδειους που επιστρέφουν πάντα στον τόπο του εγκλήματος.

Το αφιέρωμα που ακολουθεί προέρχεται από το Δελτίο του ΣΕΒ και άρθρα των κορυφαίων συνεργατών του.

Οι προκλήσεις της νέας δεκαετίας δεν αφορούν μόνο στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της διπλής κρίσης (οικονομικής και υγειονομικής).

Ο ψηφιακός και τεχνολογικός μετασχηματισμός, η ενεργειακή εξοικονόμηση, η προσαρμογή στην κυκλική οικονομία, η εμβάθυνση της καινοτομίας και οι σύγχρονες δεξιότητες είναι προϋποθέσεις για την ενδυνάμωση της μεταποίησης, την παραγωγή ακόμα περισσότερων διεθνώς εμπορεύσιμων προϊόντων, αλλά και την ανθεκτικότητα της οικονομίας.

Η ποσοτική αύξηση της συνεισφοράς της μεταποίησης στο 15% του ΑΕΠ πρέπει να συνοδεύεται από την ποιοτική αναβάθμιση της λειτουργίας ίδιων των επιχειρήσεων σε αυτές τις κατευθύνσεις, ειδικά των μεσαίων και μικρών (ΜμΕ). Την ίδια στιγμή, η οικονομία, βρίσκεται αντιμέτωπη με την ανάγκη εκτεταμένης επενδυτικής κινητοποίησης.

Η πανδημία ανέτρεψε τα επενδυτικά προγράμματα πολλών επιχειρήσεων με το 2020 να βρίσκει τη χώρα με 2,5 φορές λιγότερες επενδύσεις από το 2008 συνολικά, και τις ειδικότερες επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό μειωμένες κατά 53%. Ο ρόλος του ΕΣΠΑ συνεπώς μπορεί να είναι καθοριστικός, είτε αφορά «πυροσβεστικές» προσεγγίσεις για τη ρευστότητα, είτε αφορά τη υποστήριξη του νέου παραγωγικού προτύπου της χώρας.

Τα διαρθρωτικά προγράμματα από τη δεκαετία του 1980, στοχεύουν στη βελτίωση των δεικτών της ελληνικής οικονομίας και στη συνοχή του παραγωγικού τοπίου. Έχουν δώσει σημαντικά χρηματοδοτικά εφόδια στην οικονομία, αλλά με σαφή προσανατολισμό στη σύγκλιση των επιδόσεων ανταγωνιστικότητας των μεσαίων και μικρών επιχειρήσεων (ΜμΕ) με την υπόλοιπη ΕΕ. Ωστόσο, μετά από 40 χρόνια στην ενωμένη Ευρώπη, και €160δισ. σε διαρθρωτικά προγράμματα (περίπου ένα ΑΕΠ), το αναπτυξιακό αποτύπωμα των πόρων αυτών έχει παραμείνει περιορισμένο και η σύγκλιση παραμένει ζητούμενο.

Ενδεικτικά, οι ελληνικές ΜμΕ εξακολουθούν να έχουν το 50% της παραγωγικότητας των αντίστοιχων της ΕΕ. Ακόμα και σε σύγκριση με κοντινές οικονομίες όπως της Πορτογαλίας, οι ελληνικές ΜμΕ δημιουργούν σήμερα 30% λιγότερη προστιθέμενη αξία σε σχέση με το 2008 όταν στην Πορτογαλία δημιουργούν 18% περισσότερη. Επίσης, οι ελληνικές ΜμΕ έχουν εξαγωγές αξίας €20δισ. προϊόντα έναντι €33δισ. στην Πορτογαλία.

Στην πράξη τα ΕΣΠΑ δεν έχουν βελτιώσει σημαντικά την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών ΜμΕ.

Η υπέρμετρη γραφειοκρατία και η διαχρονική επιμονή στην πιστοποίηση επιλέξιμων δαπανών έχουν αποτελέσει σημαντική τροχοπέδη. Επιπλέον, για την εξυπηρέτηση πρόσκαιρων σκοπιμοτήτων, αναπαράγεται ένα οικονομικό μοντέλο που δεν στηρίζεται σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας αλλά ευνοεί τον παραγωγικό κατακερματισμό.

Είναι κρίσιμο το νέο ΕΣΠΑ να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της νέας δεκαετίας (τις δεξιότητες, τον ψηφιακό μετασχηματισμό, την πράσινη ανάπτυξη), και να λειτουργήσει συμπληρωματικά στα οριζόντια επενδυτικά κίνητρα. Διαφορετικά θα προστεθεί στο μακρύ ιστορικό χαμένων αναπτυξιακών προοπτικών και κατασπατάλησης του παρελθόντος. Μια εξέλιξη που δεν πρέπει να επιβεβαιωθεί ούτε στη διαχείριση των έκτακτων ευρωπαϊκών πόρων €32δισ.

Το μετέωρο βήμα του ΕΣΠΑ 2014-2020 

Το 2020 κανονικά, θα ήταν το τελευταίο έτος του τρέχοντος ΕΣΠΑ. Η απορρόφηση, δηλαδή οι ευρωπαϊκοί πόροι που έχουν μπει στα ελληνικά ταμεία, ήταν στο 87% στις αρχές του 2020. Η εκτέλεση, δηλαδή οι πόροι που τελικά εκταμιεύονται στην πραγματική οικονομία, είναι μόλις στο 35%, που είναι η 5η χειρότερη επίδοση στην ΕΕ. Τα εξαιρετικά αντανακλαστικά στην υγειονομική κρίση, δρομολόγησαν επιπλέον περίπου €5,7δισ. για τη στήριξη των επιχειρήσεων, μια «από μηχανής» διέξοδος που αυξάνει σημαντικά και την ασθμαίνουσα εκτέλεση του ΕΣΠΑ κοντά στο 55%.

Αντίστοιχα περιορισμένη είναι η εκτέλεση προγραμμάτων, που δεν αφορούν στις επιχειρήσεις. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα διοικητικής μεταρρύθμισης είχε μόλις 25% εκτέλεση (€332εκ. λιμνάζοντες πόροι) στις αρχές του 2020. Η εκτέλεση των περιφερειακών προγραμμάτων (ΠΕΠ) είναι ακόμα πιο απογοητευτική στο 29% (λιμνάζοντες πόροι €3,77δισ. στις αρχές του 2020). Επιπλέον, η γενναιόδωρη χρηματοδότηση της περιφερειακής εξειδίκευσης ανταποκρίνεται ελάχιστα στις πραγματικές ανάγκες των περιφερειακών οικονομιών. Πρόσφατη έρευνα του ΙΟΒΕ-ΕΜΠ ανέδειξε τις αδυναμίες του σχεδιασμού για τις περιφέρειες και τα όρια των «τοπικιστικών» προσεγγίσεων στη χρηματοδότηση τόσο τοπικών συνεργασιών, όσο και μεταξύ επιχειρήσεων και τοπικών ερευνητικών φορέων.

Συνεπώς, ακόμα και μετά τα έκτακτα προγράμματα λόγω κορωνοϊού, περίπου €7,8δισ. παραμένουν αδιάθετα λόγω καθυστερήσεων, σχεδιαστικών προβλημάτων, διαχείρισης, ακόμα και λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων ανταπόκρισης των επιχειρήσεων. Σε μια χώρα που προσπαθεί να ανατάξει την οικονομία της μετά από μια δεκαετή οικονομική κρίση, αυτό είναι μια ανεπίτρεπτη πολυτέλεια.

Οι μεσαίες και μικρές επιχειρήσεις στην Ελλάδα 

Τα ΕΣΠΑ διαχρονικά έδιναν έμφαση στη διανομή των πόρων σε όσο το δυνατόν περισσότερους δικαιούχους, παρά στο αναπτυξιακό αποτέλεσμα. Πρόκειται για καθαρά εθνική επιλογή, λόγω του πολύ μεγάλου κατακερματισμού των  επιχειρήσεων. Το κατακερματισμένο παραγωγικό τοπίο των ΜμΕ, έχει εγκλωβίσει τις επιχειρήσεις σε μεγέθη με περιορισμένη παραγωγικότητα και χαμηλή προστιθέμενη αξία στερώντας τους τη δυνατότητα να δημιουργήσουν και να εκμεταλλευτούν, οικονομίες κλίμακας.

Οι πολύ μικρές επιχειρήσεις αποτελούν μεν το 97,7% του συνόλου (93,1% στην ΕΕ), αλλά δημιουργούν προστιθέμενη αξία 74% μικρότερη από τις αντίστοιχες της ΕΕ. Παράλληλα, την περίοδο 2008-2019 οι μεσαίες επιχειρήσεις μειώθηκαν κατά 48% ενώ οι πολύ μικρές αυξήθηκαν κατά 6%. Πλέον, οι μεσαίες επιχειρήσεις είναι το 3,1% του συνόλου στην Ελλάδα έναντι 7% στην ΕΕ, ενώ μόλις το 2,5% των ελληνικών ΜμΕ εξάγει.

Στόχοι του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027 για αναπτυξιακά αποτελέσματα αντί για χαμένες ευκαιρίες 
Το νέο ΕΣΠΑ είναι μια ευκαιρία για μια νέα προσέγγιση. Προκειμένου οι δημόσιοι πόροι να πιάνουν τόπο, είναι κρίσιμο να εστιάσει στο αποτέλεσμα. Να εστιάσουμε λιγότερο στο «πόσες» επιχειρήσεις θα πάρουν ΕΣΠΑ ή «πόσο» ΕΣΠΑ θα πάρουν, και περισσότερο στο «σκοπό» για τον οποίο θα το πάρουν.. Πολιτικές που θα βοηθήσουν μικρότερες επιχειρήσεις να μεγαλώσουν,, όπως αυτές που υιοθετήθηκαν στην Πορτογαλία, μπορούν να αξιοποιηθούν στην Ελλάδα. Η παραγωγική μεγέθυνση, φέρνει οικονομίες κλίμακας, μεγαλύτερη παραγωγικότητα, διεθνή ανταγωνιστικότητα και σταθερές δουλειές, ενώ διευκολύνει και την εξωστρέφεια. Ταυτόχρονα, μια στροφή σ’ αυτή την κατεύθυνση μπορεί να αποτελέσει τον πυρήνα του αναπτυξιακού σχεδιασμού και να βελτιώσει την επιβίωση και τη διεθνή ανταγωνιστικότητα ολόκληρου του παραγωγικού οικοσυστήματος. Με επίκεντρο την μεταποίηση και δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας, το νέο ΕΣΠΑ πρέπει να εστιάζει στα εξής:
  1. Επιτάχυνση του ψηφιακού και τεχνολογικού μετασχηματισμού.
  2. Επιτάχυνση επενδύσεων στην κυκλική οικονομία και στην ενεργειακή εξοικονόμηση.
  3. Προώθηση συμπράξεων και συγχωνεύσεων.
  4. Ενίσχυση διαπεριφερειακών συνεργασιών (σε όρους οικοσυστημάτων) και απομάκρυνση από το υπόδειγμα της ενδο-περιφερειακής εξειδίκευσης που δεν έχει αποδώσει.
  5. Ανάπτυξη σύγχρονων δεξιοτήτων (κυρίως ψηφιακών και τεχνικών).
Χρηματοδότηση της ανάπτυξης αντί για κατανάλωση πόρων
Πολλές χώρες της ΕΕ απομακρύνονται πλέον από τις άμεσες επιχορηγήσεις. Η Πορτογαλία, ενδεικτικά, προτάσσει τον επιδοτούμενο δανεισμό, συνδεδεμένο με την επίτευξη των δεδηλωμένων στόχων της επένδυσης (π.χ. αύξηση απασχόλησης, ROI, κλπ.). Κατ΄ αναλογία, μια νέα λογική χρηματοδότησης στο νέο ελληνικό ΕΣΠΑ θα περιλαμβάνει:
  • Έμφαση στο αποτέλεσμα: Η ανάπτυξη (π.χ. απόδοση επένδυσης, μεγέθυνση επιχείρησης, οφέλη για την οικονομία, κτλ.) να καταστεί προϋπόθεση ενίσχυσης (αντί μόνο της επιλεξιμότητας δαπανών, όπως σήμερα).
  • Ανακυκλούμενη χρηματοδότηση: Οι δημόσιοι πόροι, ώστε να επιστρέφουν στα δημόσια ταμεία μέσα από εργαλεία όπως τα επιδοτούμενα δάνεια, οι επιστρεπτέες προκαταβολές, κτλ.
  • Λίγα προγράμματα και προκηρύξεις, που συνδυάζουν πόρους από διαφορετικά ταμεία του ΕΣΠΑ.
Πρόταση για τέσσερις βασικές κατηγορίες προγραμμάτων επιχειρηματικότητας στο νέο ΕΣΠΑ 
  1. Γενική επιχειρηματικότητα (20% των πόρων) με οριζόντιες ενισχύσεις στη βάση επιλέξιμων δαπανών, με έμφαση σε τεχνολογικό και μηχανολογικό εξοπλισμό και διευκόλυνση της ρευστότητας λόγω κορωνοϊού.
  2. Παραγωγική μεγέθυνση, ταχεία ανάπτυξη, κυκλική οικονομία (50% των πόρων) με έμφαση σε τεχνολογικό και μηχανολογικό εξοπλισμό και βασικό κριτήριο την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων ανάπτυξης.
  3. Ψηφιακός και τεχνολογικός μετασχηματισμός (20% των πόρων) με επιπλέον ενισχύσεις υψηλής τεχνολογικής ανάπτυξης και κριτήριο την επίτευξη στόχων προσαρμογής στην 4ης βιομηχανικής επανάστασης.
  4. Περιφερειακή εστίαση για την επιπλέον ενίσχυση βιομηχανικών περιοχών που έχουν πληγεί υπέρμετρα από την κρίση (10% των πόρων) και βασικό κριτήριο τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας στις περιοχές αυτές.
Διαβάστε εδώ το Special Report.

Το νέο ΕΣΠΑ να γίνει πολλαπλασιαστής ανάπτυξης και καταλύτης αλλαγής – Άρθρο του Δημήτρη Βέργαδου, Διευθυντή Τομέα ΜΜΕ, Θέσεων και Ενημέρωσης ΣΕΒ

Η επόμενη ημέρα της κρίσης του κορονοιού έχει φέρει στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου τη ανάγκη διεκδίκησης ευρωπαϊκών πόρων και αναπτυξιακών κεφαλαίων που αφενός θα ανακουφίσουν από τις πρόσφατες οικονομικές επιπτώσεις και αφετέρου θα «σπρώξουν» την ανάπτυξη σε μια κρίσιμη περίοδο.  Η σχετική συζήτηση που έχει ξεκινήσει στη χώρα μας οφείλει να γίνει με όρους μέλλοντος και με τη βασική αντίληψη ότι οι πόροι αυτοί μπορούν και πρέπει να αξιοποιηθούν με στόχο την αλλαγή του αναπτυξιακού μας υποδείγματος και του παραγωγικού προτύπου. Η εμπειρία πάντως που έχουμε από την μέχρι σήμερα αξιοποίηση των κεφαλαίων του ΕΣΠΑ αποδεικνύει ότι η άσκηση αυτή δεν θα  είναι εύκολη.  Η χώρα μας είχε το προνόμιο να υποδεχθεί τα τελευταία 40 χρόνια από την Ευρωπαϊκή Ένωση 160 δισ. ευρώ από τα διαρθρωτικά προγράμματα. Πρόκειται για χρήματα που μας προσφέρθηκαν με στόχο την σύγκλιση με την υπόλοιπη Ευρώπη σε όρους ανταγωνιστικότητας, παραγωγικότητας και αναπτυξιακής μεγέθυνσης.  Σε ότι αφορά στις επιχειρήσεις και ειδικότερα στις ΜμΕ διαπιστώνεται ότι το αναπτυξιακό αποτύπωμα των πόρων αυτών έχει παραμείνει περιορισμένο. Στην πράξη, τα προγράμματα ΕΣΠΑ δεν έχουν βελτιώσει σημαντικά την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών μεσαίων και μικρών επιχειρήσεων που ήταν και είναι το ζητούμενο. Η υπέρμετρη γραφειοκρατία και η διαχρονική επιμονή στην πιστοποίηση επιλέξιμων δαπανών έχουν αποτελέσει σημαντική τροχοπέδη. Επιπλέον, για την εξυπηρέτηση πρόσκαιρων σκοπιμοτήτων, αναπαράγεται ένα οικονομικό μοντέλο που δεν στηρίζεται σε δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας αλλά ευνοεί τον παραγωγικό κατακερματισμό.
Το νέο ΕΣΠΑ ευκαιρία για αλλαγή πορείας
Γι΄ αυτό είναι κρίσιμο το νέο ΕΣΠΑ να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της νέας εποχής, με έμφαση στις σύγχρονες δεξιότητες, τον ψηφιακό μετασχηματισμό, την πράσινη ανάπτυξη και την επανεκκίνηση της μεταποίησης, και να λειτουργήσει συμπληρωματικά στα οριζόντια επενδυτικά κίνητρα.   Όπως ορθά το έθεσε ο ΣΕΒ σε πρόσφατη έκθεση του για το νέο ΕΣΠΑ, δεν μπορούμε να σπαταλάμε πόρους για δεκαετίες με τον ίδιο τρόπο και να περιμένουμε διαφορετικά αποτελέσματα.  Το νέο ΕΣΠΑ αποτελεί ευκαιρία για μια μεγάλη αλλαγή πορείας.
Η άμεση ενεργοποίηση για την αξιοποίηση πόρων ύψους 5,7 δισ. Ευρώ από το υπάρχον ΕΣΠΑ για την κάλυψη των αναγκών ρευστότητας των επιχειρήσεων που βίωσαν την ασύμμετρη απειλή του κορονοιού απέδειξαν ότι διαθέτουμε ισχυρά αντανακλαστικά όταν απαιτείται. Όμως η αξιοποίηση πόρων που σήμερα λιμνάζουν – περίπου 7,8 δισ. ευρώ-  προς όφελος της οικονομίας και των επιχειρήσεων και η στρατηγική αξιοποίηση των πόρων που αφορούν στην επόμενη προγραμματική περίοδο (ΕΣΠΑ 2021-2027) συνιστούν μια σημαντική πρόκληση για όλους. Με νέα λογική χρηματοδότησης και με σύγχρονα εργαλεία που επιβραβεύουν την απόδοση και το παραγωγικό αποτέλεσμα και όχι γενικά τις δαπάνες.  Οι πρακτικές άλλων χωρών της ΕΕ, με  κυρίαρχο το παράδειγμα της Πορτογαλίας, επιτρέπουν τον εντοπισμό χρηματοδοτικών εργαλείων που αυξάνουν το αναπτυξιακό αποτύπωμα των ΕΣΠΑ. Με έμφαση στην ανακυκλούμενη χρηματοδότηση, τις εγγυήσεις σε τράπεζες για δάνεια, το factoring, ειδικά για επενδύσεις με εξωστρεφή χαρακτηριστικά, την ασφάλιση εξαγωγικών πιστώσεων, κα.

Νέο ΕΣΠΑ: ευκαιρία για στροφή σε ένα διαφορετικό παραγωγικό υπόδειγμα – Άρθρο κ. Αλέξανδρου Χατζόπουλου, Γενικού Διευθυντή ΣΕΒ

Πολύ συχνά και από πολλές πλέον πλευρές γίνεται λόγος για την ανάγκη της αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος, ώστε η οικονομία μας από σχετικά κλειστή, εσωστρεφής και χαμηλής παραγωγικότητας, να αποκτήσει μια νέα δυναμική, μέσα από καινοτόμες δραστηριότητες και τη δημιουργία και προσφορά στη διεθνή αγορά ανταγωνιστικών προϊόντων και υπηρεσιών υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η μετάβαση αυτή δεν είναι μια θεωρητική άσκηση. Ξεκινάει από τη δημιουργία ενός σύγχρονου και φιλικού για τις επιχειρήσεις ρυθμιστικού περιβάλλοντος και ολοκληρώνεται όταν πετύχουμε την ενδυνάμωση και τελικά την παραγωγική μεγέθυνση των μικρών και των μεσαίων επιχειρήσεων, τους κλασσικούς δηλαδή αποδέκτες των προγραμμάτων του ΕΣΠΑ.
Το ερώτημα είναι γιατί μέχρι σήμερα, μετά από 40 και πλέον χρόνια διαρθρωτικών προγραμμάτων και συνολικά €160δισ.ευρωπαϊκών πόρων που εισέρευσαν στην ελληνική οικονομία, ο στόχος αυτός δεν έχει επιτευχθεί. Ο βασικός λόγος είναι ότι ίσως ποτέ μέχρι σήμερα δε θέσαμε σωστούς στόχους, ή μάλλον τα σωστά ερωτήματα, όταν σχεδιάζαμε τον τρόπο αξιοποίησης των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Γι’ αυτό σήμερα οι ελληνικές ΜμΕ εξακολουθούν να έχουν το 50% της παραγωγικότητας των αντίστοιχων της ΕΕ. Ακόμα και σε σύγκριση με κοντινές οικονομίες όπως της Πορτογαλίας, οι ελληνικές ΜμΕ δημιουργούν σήμερα 30% λιγότερη προστιθέμενη αξία σε σχέση με το 2008, όταν στην Πορτογαλία δημιουργούν 18% περισσότερη. Επίσης, οι ελληνικές ΜμΕ έχουν εξαγωγές αξίας €20δισ. προϊόντα έναντι €33δισ. στην Πορτογαλία.
Η γραφειοκρατία, που έχουμε επιβάλλει οι ίδιοι στον εαυτό μας είναι υπέρμετρη. Παράλληλα, δείχνουμε διαχρονικά εμμονή στην πιστοποίηση επιλέξιμων δαπανών ως κεντρικό κριτήριο. Αναπαράγουμε ένα μοντέλο που αντί να προωθεί δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας, διαιωνίζει τον κατακερματισμό των πόρων και των προγραμμάτων, εγκλωβίζοντας τις ΜμΕ στα μικρά μεγέθη. Επικεντρωνόμαστε στην απορρόφηση, δηλαδή στην είσοδο των πόρων στα δημόσια ταμεία, παρά στην εκτέλεση, δηλαδή την αξιοποίησή τους στην πραγματική οικονομία. Όμως, η πρώτη είναι στο 87%, και η δεύτερη μόλις στο 35% κάτι που δείχνει πως κάτι δεν πάει καλά. Ακόμα και η άμεση δρομολόγηση €5.7δισ. ως αντίδραση στην πανδημία, θα αυξήσει την εκτέλεση, στο ακόμα περιορισμένο, 55%. Τις ίδιες και ακόμα χειρότερες επιδόσεις έχουμε και στα Περιφερειακά Προγράμματα (ΠΕΠ) όπου η εκτέλεση είναι μόλις στο 29%, δηλαδή €3.7δισ. λιμνάζουν αναξιοποίητα στα ταμεία.
Μπροστά στην ανάγκη αντιμετώπισης της διπλής κρίσης που έχει χτυπήσει την ελληνική οικονομία την τελευταία δεκαετία, οι ευρωπαϊκοί πόροι μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Το πλήθος των προκλήσεων, από τον ψηφιακό και τεχνολογικό μετασχηματισμός, στην ενεργειακή εξοικονόμηση, την προσαρμογή στην κυκλική οικονομία, την εμβάθυνση της καινοτομίας και τις σύγχρονες δεξιότητες μπορεί να υποστηριχθεί, υπό την προϋπόθεση πως ο σχεδιασμός και η υλοποίηση θα ανταποκρίνονται στην ανάγκη ουσιαστικής αλλαγής του παραγωγικού υποδείγματος. Το οποίο σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι αλλάζουμε και τον τρόπο, που αξιοποιούμε το ΕΣΠΑ.
Με την πανδημία να έχει ανατρέψει ανέτρεψε τα επενδυτικά προγράμματα πολλών επιχειρήσεων ο ρόλος του νέου ΕΣΠΑ μπορεί να είναι καθοριστικός, είτε αφορά «πυροσβεστικές» προσεγγίσεις για τη ρευστότητα, είτε αφορά τον μετασχηματισμό των ελληνικών επιχειρήσεων. Είναι κρίσιμο το νέο ΕΣΠΑ να λειτουργήσει επενδυτικά ώστε ανταποκριθεί στις προκλήσεις της νέας δεκαετίας, τις δεξιότητες, τον ψηφιακό μετασχηματισμό, και την πράσινη ανάπτυξη, και να λειτουργήσει συμπληρωματικά στα οριζόντια επενδυτικά κίνητρα.
Το νέο ΕΣΠΑ, αλλά και οι έκτακτοι ευρωπαϊκοί πόροι €32δισ. από το Ταμείο Ανάκαμψης, είναι μια μεγάλη ευκαιρία για μια νέα προσέγγιση. Να εστιάσουμε λιγότερο στο πόσες επιχειρήσεις θα πάρουν ΕΣΠΑ ή πόσο ΕΣΠΑ θα πάρουν, και περισσότερο στον σκοπό για τον οποίο θα το πάρουν. Μπορούμε να ακολουθήσουμε το παράδειγμα της Πορτογαλίας, να επιδιώξουμε παραγωγική μεγέθυνση, οικονομίες κλίμακας, μεγαλύτερη παραγωγικότητα, διεθνή ανταγωνιστικότητα, εξωστρέφεια και σταθερές δουλειές.
Διαφορετικά κινδυνεύει να προστεθεί στο μακρύ ιστορικό χαμένων αναπτυξιακών προοπτικών και κατασπατάλησης του παρελθόντος.

Nέο ΕΣΠΑ: Ώρα για αλλαγή πορείας – Άρθρο του Δρ Γιώργου Ξηρογιάννη, Αναπληρωτή Γενικού Διευθυντή ΣΕΒ,

Οι προκλήσεις που έχουμε μπροστά μας δεν αφορούν μόνο στην αντιμετώπιση των οικονομικών επιπτώσεων της υγειονομικής κρίσης. Ο ψηφιακός και τεχνολογικός μετασχηματισμός, η ενεργειακή εξοικονόμηση, η κυκλική οικονομία, η καινοτομία και οι σύγχρονες δεξιότητες είναι προϋποθέσεις για την ενδυνάμωση της μεταποίησης αλλά και την ανθεκτικότητα της οικονομίας. Η αύξηση της συνεισφοράς της μεταποίησης στο 15% του ΑΕΠ οφείλει να συνοδεύεται από την ποιοτική αναβάθμιση των ίδιων των επιχειρήσεων, ειδικά των μεσαίων και μικρών (ΜμΕ). Τα ΕΣΠΑ σχεδιάστηκαν από την ΕΕ για να παράσχουν σημαντικά χρηματοδοτικά εφόδια, αλλά με σαφή προσανατολισμό στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των ΜμΕ. Δυστυχώς, παρά τα €160δισ. (περίπου ένα ΑΕΠ) που έχει λάβει η Ελλάδα από την ΕΕ από το 1980, η βελτίωση αυτή δεν είναι ορατή. Οι ελληνικές ΜμΕ εξακολουθούν να κατέχουν το 50% της παραγωγικότητας των αντίστοιχων της ΕΕ. Υστερούν ακόμα και σε σύγκριση με κοντινές οικονομίες, όπως της Πορτογαλίας. Ενδεικτικά, εξάγουν προϊόντα αξίας μόλις €20δις έναντι €33δις στην Πορτογαλία και έχουν πολύ χαμηλή ψηφιακή ωριμότητα.

Το 2020 κανονικά, θα ήταν το τελευταίο έτος του τρέχοντος ΕΣΠΑ. Οι ευρωπαϊκοί πόροι που έχουν μπει στα ελληνικά ταμεία, μέχρι τις αρχές του 2020, φθάνουν στο 87%. Ωστόσο, η εκτέλεση, δηλαδή οι πόροι που εκταμιεύονται στην πραγματική οικονομία, είναι μόλις στο 35%, που είναι η 5η χειρότερη επίδοση στην ΕΕ.

Ευτυχώς, τα εξαιρετικά αντανακλαστικά της πολιτείας στην υγειονομική κρίση, δρομολόγησαν περίπου €5,7δισ. από το ΕΣΠΑ στην στήριξη των επιχειρήσεων. Όμως, ακόμα και μετά τα έκτακτα προγράμματα, περίπου €7,8δισ. παραμένουν αδιάθετα λόγω καθυστερήσεων, σχεδιαστικών προβλημάτων, διαχείρισης, ακόμα και λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων ανταπόκρισης των επιχειρήσεων. Αυτό είναι μια πολυτέλεια σε μια χώρα που προσπαθεί να ανατάξει την οικονομία της μετά από μια δεκαετή οικονομική κρίση.

Η γραφειοκρατία και η εμμονή στην πιστοποίηση δαπανών (αντί των ωφελειών στην οικονομία) αποτελούν σημαντική τροχοπέδη. Ως αποτέλεσμα, αναπαράγεται ένα οικονομικό μοντέλο που δεν στηρίζει δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας αλλά τον παραγωγικό κατακερματισμό.

Είναι προφανές ότι το νέο ΕΣΠΑ αποτελεί ευκαιρία για μια νέα προσέγγιση, ώστε να μην προστεθεί στο μακρύ κατάλογο χαμένων ευκαιριών. Πρέπει να εστιάσουμε λιγότερο στο «πόσες» επιχειρήσεις θα πάρουν ΕΣΠΑ ή «πόσο» ΕΣΠΑ θα πάρουν, και περισσότερο στο «σκοπό» για τον οποίο θα το πάρουν. Ανάλογες πολιτικές υιοθετήθηκαν στην Πορτογαλία και έφεραν οικονομίες κλίμακας, μεγαλύτερη παραγωγικότητα, διεθνή ανταγωνιστικότητα και σταθερές δουλειές.

Συνεπώς, το νέο ΕΣΠΑ μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο:
1. Επιτάχυνσης του ψηφιακού και τεχνολογικού μετασχηματισμού
2. Επιτάχυνσης επενδύσεων στην κυκλική οικονομία και στην ενεργειακή εξοικονόμηση
3. Προώθησης συμπράξεων και συγχωνεύσεων
4. Ενίσχυσης διαπεριφερειακών συνεργασιών και βιομηχανικών οικοσυστημάτων.
5. Ανάπτυξης σύγχρονων δεξιοτήτων.

Παράλληλα, είναι κρίσιμο να ληφθούν υπόψη τα προβλήματα ρευστότητας που δημιούργησε η υγειονομική κρίση. Προγράμματα όπως το ΤΕΠΙΧ, η επιδότηση τόκων, τα κεφάλαια κίνησης, κτλ πρέπει να διευρυνθούν. Όμως, προϋπόθεση παραμένει η φερεγγυότητα των επιχειρήσεων που ενισχύονται.

Ως προς τα εργαλεία χρηματοδότησης, η ΕΕ απομακρύνεται από τις άμεσες επιχορηγήσεις. Θέτει την ανάπτυξη (πχ πωλήσεις, επενδυτική απόδοση, μόνιμες θέσεις εργασίας, κτλ) ως προϋπόθεση ενίσχυσης. Αν η Ελλάδα προτάξει ομοίως την ανακυκλούμενη χρηματοδότηση (πχ. επιδοτούμενα δάνεια), τότε οι δημόσιοι πόροι θα επιστρέφουν στα δημόσια ταμεία μέσα από τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.

Επιπλέον, το νέο ΕΣΠΑ καλείται να μειώσει τη γραφειοκρατία. Λίγες προκηρύξεις μπορούν να συνδυάζουν πόρους από διαφορετικά ταμεία, ενώ οι ταχύτερες εγκρίσεις είναι εφικτές με τη χρήση εξωτερικών ελεγκτών. Επιπλέον, τα απαιτούμενα δικαιολογητικά μειώνονται όταν η δημόσια διοίκηση τα αναζητά μέσω των πληροφοριακών συστημάτων της.

Ένα ΕΣΠΑ με κριτήριο την ανάπτυξη είναι προς όφελος και των επιχειρήσεων και της οικονομίας. Όσο πιο ανταγωνιστικές γίνονται οι ελληνικές ΜμΕ τόσο μεγαλώνει το αποτύπωμα τους στην οικονομία, στην απασχόληση και στη κοινωνική συνοχή.

Χρειαζόμαστε ΕΣΠΑ παραγωγικού μετασχηματισμού – Άρθρο κ. Χρήστου Α. Ιωάννου, Διευθυντή Τομέα Απασχόλησης και Αγοράς Εργασίας ΣΕΒ

Τα αποτελέσματα των προηγουμένων ΕΣΠΑ (ΜΟΠ 1985-89,  δύο «πακέτα Ντελόρ» 1989-93, 1994-99, ένα «πακέτο Σαντέρ» 2000-06, και δύο ΕΣΠΑ  2007-2013 και 2014-2020)  δεν είναι αμελητέα ως προς την εισροή πόρων στην ελληνική οικονομία. Αν αναχθούν σε σημερινές τιμές υπερβαίνουν το μέγεθος του σημερινού ΑΕΠ.

Δεν είναι όμως επαρκή ως προς την  επενδυτική-παραγωγική αξιοποίησή τους. Το ότι η εισροή αυτών των πόρων  συνέβαλε  στην ετήσια μεγέθυνση της ελληνικής οικονομίας κατά 1-1,5%  είναι θετικό, θα ήταν ιδιαίτερο παράδοξο η εισροή πόρων να μην είχε, έστω αυτήν, την θετική επίπτωση.

Όμως είναι η συγκριτική αξιολόγηση των ελληνικών επιδόσεων στην οικονομική και κοινωνική σύγκλιση (που είχε γίνει στόχος της Κοινότητας το 1986 στην Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, και αποτέλεσε την νομιμοποιητική βάση των «πακέτων») που πρέπει να γίνει κατανοητή και να οδηγήσει στην μεγάλη αλλαγή πορείας.

Όταν οι Ελλάδα εισήλθε στην ΕΟΚ είχε τις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες στην Κοινότητα, δίπλα σε αυτές του Ιταλικού Νότου.  Ποιο είναι το ελληνικό «παράδοξο»,  40 χρόνια μετά, που δεν το λες και κριτήριο επιτυχίας; Το «παράδοξο» είναι ότι παρά τις αλλεπάλληλες διευρύνσεις  της ΕΟΚ, και της ΕΕ, από τα 10 μέλη όταν εισήλθε η Ελλάδα, στα 28 πριν το Brexit, και την συνεχή προσθήκη περιφερειών, κατά κανόνα φτωχότερων (με εξαίρεση την διεύρυνση του 1995 Αυστρία, Σουηδία, Φιλανδία), που έφτασαν τις 268, ελληνικές περιφέρειες παρέμεναν, και παραμένουν, συστηματικά καθηλωμένες στην τελευταία 10δα, 15δα, 20δα των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών της ΕΕ.

Αν τις απλοποιήσουμε στα βασικά συστατικά τους, η  σύγκλιση, η οικονομική μεγέθυνση και η ευημερία κάθε κοινωνίας εξαρτάται από την αύξηση της παραγωγικότητάς της και από την αύξηση του ποσοστού των απασχολουμένων της. Το γινόμενο τους δημιουργεί την μεγέθυνση του ΑΕΠ.

Και με αυτά τα κριτήρια οι επιδόσεις των ΚΠΣ, ΕΣΠΑ δεν πρέπει να θεωρούνται ικανοποιητικές, με 0,1% μέση ετήσια αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας στην ελληνική οικονομία, και με τα ποσοστά απασχόλησης στα χαμηλότερα της ΕΕ και σταθερά χαμηλότερα  5-10% του εκάστοτε ευρωπαϊκού μέσου όρου.

Η παραγωγικότητα πραγματοποιείται στις δυναμικές παραγωγικές επιχειρήσεις που επενδύουν, και καινοτομούν. Το ποσοστό απασχόλησης αυξάνει όταν αυτές οι επιχειρήσεις όχι μόνο πολλαπλασιάζονται ως ΜμΕ αλλά και μεγαλώνουν, επενδύοντας  και σε ανθρώπινο κεφάλαιο με δεξιότητες και εργασιακές ικανότητες.  Όμως, παρά τα 5 και μισό ΕΣΠΑ, οι ελληνικές ΜμΕ εξακολουθούν να έχουν το 50% της παραγωγικότητας των αντίστοιχων της ΕΕ.

Το νέο ΕΣΠΑ πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας.  Αυτή  είναι όχι εν γένει οι ΜμΕ αλλά  οι (μικρές, μεσαίες και μεγάλες) επιχειρήσεις που παράγουν αυτό που λέμε «διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες», που συμμετέχουν σε «διεθνείς παραγωγικές αλυσίδες αξίας». Δεν είναι θέμα μεγέθους των επιχειρήσεων. Είναι θέμα τομέα και κλάδου στον οποίο δραστηριοποιούνται οι επιχειρήσεις. Του «τι παράγουν» σε «προστιθέμενη αξία».

Κρισιμότερη είναι η αναπτυξιακή συμβολή στην οικονομία (και την κοινωνία) των επιχειρήσεων (και των εργαζομένων), μικρών, μεσαίων και μεγάλων, που παράγουν διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες, και άλλη η συμβολή αυτών του τομέα των διεθνώς μη εμπορευσίμων.

Οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοι με διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες, δραστηριοποιούνται στους κλάδους της μεταποίησης, της πληροφορικής και των υπηρεσιών τεχνολογικής αιχμής, των ορυχείων, των διεθνών μεταφορών (ναυτιλιακών, κ.λπ.) της ανταγωνιστικής παραγωγής στον πρωτογενή τομέα, και σε ένα βαθμό του (ευαίσθητου) τουρισμού. Αυτές είναι «η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας». Σε αυτούς τους τομείς και κλάδους το νέο ΕΣΠΑ πρέπει να γίνει επένδυση και παραγωγή, και όχι κατανάλωση, όπως τα προηγούμενα.

Το νέο ΕΣΠΑ αποτελεί ευκαιρία για μεγάλη αλλαγή πορείας. Για να μην έχουμε τα αποτελέσματα των προηγουμένων. Ευκαιρία γιατί μέσω αυτού και των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης μπορεί να καλυφθεί ένα μέρος του επενδυτικού κενού που χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία και οικονομία.

Η μεγάλη αλλαγή πορείας αφορά και το ανθρώπινο κεφάλαιο.  Κάθε ΚΠΣ και ΕΣΠΑ αφιέρωνε ένα 20% των πόρων του στο ανθρώπινο δυναμικό. Οι επιδόσεις και οι αποδόσεις  ήταν-είναι εξίσου πενιχρές. Η λεγόμενη «κατάρτιση», χρηματοδοτημένη αφειδώς επί δεκαετίες, έχει αποτύχει πλήρως στην Ελλάδα.  Η αναβάθμιση του ανθρώπινου κεφαλαίου της χώρας δεν είναι θέμα «απορρόφησης» ακόμη περισσότερων δισ. από την «κατάρτιση». Αλλά υπόθεση ριζικών και ολικών μεταρρυθμίσεων στην εκπαίδευση, στην παιδεία.

Για την ενίσχυση του τρίτου παραγωγικού συντελεστή, διαφορετικού και από την «απλή» ανθρώπινη εργασία  (που ούτως ή άλλως πρέπει να επανειδικεύεται,  να εμπλουτίζεται, να αναβαθμίζεται με γνώσεις και δεξιότητες τεχνικές και ψηφιακές), και από το κεφάλαιο: της ανθρώπινης νοημοσύνης, του νέου ανθρωπίνου κεφαλαίου, που στην νέα οικονομία είναι ενσωματωμένη στην νέα επιχειρηματικότητα και στους εργαζομένους της 4ης βιομηχανικής και ψηφιακής επανάστασης.  Κι αυτό αφορά όλη της Ελλάδα και τις περιφέρειές της.

SHARE

Περισσότερα

MORE MAGAZINE