Λίγες μέρες μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Olga Smirnova, μία από τις πιο σημαντικές Ρωσίδες μπαλαρίνες, δημοσίευσε μια συναισθηματική δήλωση στο Telegram, την εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων. «Είμαι ενάντια στον πόλεμο με όλη τη δύναμη της ψυχής μου», έγραψε. «Ποτέ δεν πίστευα ότι θα ντρεπόμουν για τη Ρωσία», πρόσθεσε, «αλλά τώρα νιώθω ότι έχει τραβηχτεί μια γραμμή που χωρίζει το πριν και το μετά».
Από τον Alex Marshall/New York Times
Αυτό ισχύει σίγουρα για την 30χρονη Smirnova. Καθώς ο πόλεμος χειροτερεύει και οι αντιδράσεις εντός Ρωσίας είναι ανύπαρκτες, η Smirnova, η οποία είχε πάει στο Ντουμπάι για να αναρρώσει από έναν τραυματισμό στο γόνατο, συνειδητοποίησε ότι δεν μπορούσε πλέον να επιστρέψει στο σπίτι. «Αν επέστρεφα στη Ρωσία, θα έπρεπε να αλλάξω τελείως τη γνώμη μου, το πως δηλαδή νιώθω για τον πόλεμο», ανέφερε η Smirnova στους New York Times, από το Άμστερνταμ, προσθέτοντας ότι η επιστροφή θα ήταν, «ειλικρινά, επικίνδυνη…».
Έτσι άφησε τα Bolshoi, το φημισμένο οργανισμό που το όνομά του είναι συνώνυμο του μπαλέτου, με τις επιχρυσωμένες αίθουσες λίγα τετράγωνα από το Κρεμλίνο, ξερίζωσε τη ζωή της και μετακόμισε στο Άμστερνταμ, όπου εντάχθηκε στο Ολλανδικό Εθνικό Μπαλέτο (Dutch National Ballet).
Η αποχώρηση της Smirnova είναι ένα πλήγμα για την υπερηφάνεια ενός έθνους όπου, από την εποχή των τσάρων, το μπαλέτο είχε τεράστια σημασία ως εθνικός θησαυρός, κορυφαίο πολιτιστικό εξαγωγικό προϊόν και εργαλείο ήπιας δύναμης. Η κίνησή της αυτή είναι ένα από τα πιο ορατά σύμβολα τού πώς η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει ανατρέψει το μπαλέτο, καθώς εξέχοντες καλλιτέχνες αποφεύγουν τους φημισμένους χορευτικούς οργανισμούς, ενώ τα θέατρα στη Δύση ακυρώνουν τις παραστάσεις των Bolshoi και των Mariinsky. Και ο χορός στη Ρωσία, που είχε ανοίξει για το διεθνές στερέωμα τις δεκαετίες από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, φαίνεται να στρέφεται ξανά προς το εσωτερικό.
«Επιστρέφουμε στον Ψυχρό Πόλεμο», είπε ο Ted Brandsen, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Ολλανδικού Εθνικού Μπαλέτου και το νέο αφεντικό της Smirnova, επικαλούμενος μια εποχή που ήταν αξιοσημείωτη για τις αποστασίες μεγάλων σοβιετικών αστέρων του χορού, όπως οι Rudolf Nureyev, Mikhail Baryshnikov και Natalia Makarova. Ο Brandsen ανέφερε ότι Ρώσοι χορευτές επικοινωνούσαν καθημερινά μαζί του λέγοντας: «Δεν μπορώ να είμαι ο εαυτός μου ως καλλιτέχνης σε αυτή τη χώρα».
Ο Simon Morrison, καθηγητής του Princeton και ιστορικός των Bolshoi, είπε ότι τα τελευταία χρόνια τα Bolshoi έγιναν «πιο φιλελεύθερα, διεθνή, κοσμοπολίτικα, πιο πειραματικά», ανεβάζοντας ακόμη και ένα μπαλέτο για τον Nureyev που έθιγε το θέμα της ομοφυλοφιλίας του. Τώρα, είπε, εξετάζεται «μια φτωχοποίηση του ρεπερτορίου».
Το μπαλέτο στη Ρωσία είναι κάτι σαν εθνική αγαπημένη απασχόληση —ένα πολιτιστικό κόσμημα, αλλά και το επίκεντρο των έντονων συναισθημάτων και του προσεκτικού ελέγχου από το απαιτητικό κοινό του, ακόμα κι αν είναι λιγότερο δημοφιλές στους νέους που έχουν εμμονή με την ποπ κουλτούρα. Το μπαλέτο είναι «αγαπημένο από τους Ρώσους όσο κανένα άλλο μέρος στον κόσμο», είπε ο David Hallberg, ο οποίος το 2011 έγινε ο πρώτος Αμερικανός χορευτής που υπήρξε πρωταγωνιστής στα Bolshoi, μισό αιώνα αφότου ο Nureyev έγινε ο πρώτος μεγάλος Σοβιετικός χορευτής που αυτομόλησε στη Δύση.
Ο Hallberg είπε ότι η Smirnova είναι «πολύ γενναία» που άφησε τα Bolshoi, δεδομένου ότι δεν άφηνε απλώς έναν οργανισμό, αλλά ένα ίδρυμα που «ήταν στο DNA της».
Η Smirnova δεν είναι η μόνη καλλιτέχνης υψηλού προφίλ που εγκατέλειψε τη Ρωσία. Την ημέρα που ξεκίνησε ο πόλεμος, ο Alexei Ratmansky, κορυφαίος χορογράφος του μπαλέτου και πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής των Bolshoi, βρισκόταν στη Μόσχα για να κάνει πρόβες για μία νέα παράσταση. Πήρε αμέσως μια πτήση για την επιστροφή του στη Νέα Υόρκη, καθώς ανήκει στο δυναμικό του American Ballet Theatre, λέγοντας ότι ήταν απίθανο να επιστρέψει στη Ρωσία «αν ο Putin είναι ακόμη πρόεδρος».
Ο Laurent Hilaire, ο Γάλλος διευθυντής του Μπαλέτου Stanislavsky και Nemirovich-Danchenko της Μόσχας, παραιτήθηκε λίγες ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου. Και μια σειρά από χορευτές, κυρίως ξένοι, έχουν φύγει επίσης, συμπεριλαμβανομένου του Xander Parish, ο οποίος είναι Βρετανός, του Ιταλού Jacopo Tissi και των Βραζιλιάνων David Motta Soares και Victor Caixeta. Ο Caixeta, ένας ανερχόμενος σολίστ, βρίσκεται τώρα στο Άμστερνταμ μαζί με την Smirnova. Το ζευγάρι έχει προγραμματιστεί να κάνει το ντεμπούτο του στο «Raymonda», ένα κλασικό ρωσικό μπαλέτο, το Σάββατο.
Από τότε που ξεκίνησε η εισβολή της Ρωσίας, πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έδωσαν εντολή στα πολιτιστικά τους ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων των χορευτικών οργανισμών, να μην συνεργάζονται με ρωσικά κρατικά ιδρύματα όπως το Bolshoi και το Mariinsky. Το Ολλανδικό Εθνικό Μπαλέτο ακύρωσε μια επίσκεψη του Mariinsky, αποχώρησε από ένα φεστιβάλ μπαλέτου στην Αγία Πετρούπολη και σταμάτησε να συνεργάζεται με τον Διεθνή Διαγωνισμό Μπαλέτου της Μόσχας, που είχε προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί στα Bolshoi τον Ιούνιο.
Έργα πολλών επιφανών δυτικών χορογράφων ενδέχεται επίσης να εξαφανιστούν από τις ρωσικές σκηνές, καθώς αυτοί που ελέγχουν τα πνευματικά δικαιώματα διακόπτουν τη συνεργασία τους με ρωσικούς οργανισμούς. Η Nicole Cornell, η διευθύντρια του George Balanchine Trust, η οποία κατέχει δικαιώματα έργων χορογράφων, ανέφερε σε ένα email της στους New York Times ότι «έθεσε σε παύση όλες τις μελλοντικές συζητήσεις αδειοδότησης» με ρωσικούς οργανισμούς.
Και ο Jean-Christophe Maillot, Γάλλος χορογράφος και σκηνοθέτης του Les Ballets de Monte Carlo, τόνισε σε ένα email ότι είχε ζητήσει από τα Bolsoi να αναστείλουν τις παραστάσεις του «The Taming of the Shrew», αλλά ότι ο γενικός διευθυντής του, Vladimir Urin, είχε αρνηθεί. «Αυτές οι συνθήκες προφανώς καθιστούν δύσκολη την επανέναρξη της συνεργασίας με τα Bolshoi», είπε ο Maillot.
Στα τέλη Μαρτίου, ο Ρώσος Πρόεδρος έθεσε την ιδέα της ένωσης των Bolshoi και του Mariinsky, τον άλλο κύριο οργανισμό της Ρωσίας με έδρα την Αγία Πετρούπολη, υπό την ηγεσία του μαέστρου Valery Gergiev, του καλλιτεχνικού και γενικού διευθυντή του Mariinsky, στενού συμμάχου του Putin που είδε τη δυτική του καριέρα να εξατμίζεται από την έναρξη του πολέμου. Ωστόσο, το να φέρεις κοντά τους σκληρούς αντιπάλους κάτω από μια κοινή ηγεσία θα πήγαινε το ρωσικό μπαλέτο πίσω στις μέρες των τσάρων.
Ο Morrison είπε σε μια τηλεφωνική συνέντευξη ότι η κίνηση αυτή είναι πιθανότατα ένας τρόπος να πιέσουν τον Urin, τον γενικό διευθυντή των Bolshoi, ο οποίος υπέγραψε μια αντιπολεμική επιστολή τις πρώτες ημέρες της εισβολής, να υποχωρήσει και να διασφαλίσει ότι δεν θα υπάρξουν περαιτέρω αποχωρήσεις υψηλού προφίλ ή αντιπολεμικά σχόλια από τον οργανισμό του. Ο Putin «έχει σίγουρα μεγαλύτερα προβλήματα από τα Bolshoi», είπε ο Morrison, «αλλά κατανοεί την εθνικιστική ισχύ του πολιτισμού».
Ο Urin φάνηκε να λαμβάνει το μήνυμα. Στις 2 Απριλίου, ανέβηκε στο Bolshoi το «Spartacus» του Aram Khachaturian, ένα μπαλέτο του 1956 για «την απελευθέρωση των καταπιεσμένων», σημείωσε ο Morrison, που είχε σκοπό να συνδυαστεί με «τις ιδεολογικές αρχές της Σοβιετικής Ένωσης». Το Bolshoi ανέφερε σε δελτίο τύπου ότι τα έσοδα από την παράσταση θα χρησιμοποιηθούν για να βοηθήσουν τις οικογένειες των Ρώσων στρατιωτών που έχασαν τη ζωή τους στην «ειδική επιχείρηση» στην Ουκρανία, όπως είναι γνωστή η εισβολή στη Ρωσία.
Πώς ο πόλεμος της Ουκρανίας επηρεάζει τον πολιτιστικό κόσμο
Στο Άμστερνταμ, η Smirnova είπε ότι το μέλλον της είναι «θολό» και δεν θα ήθελε να μαντέψει τι επιφυλάσσει εκείνο για το ρωσικό μπαλέτο. Αλλά, τόνισε, πως όπως φαίνεται θα υπάρξουν «πολύ λιγότερες προσκλήσεις για διεθνείς χορογράφους και πολύ λιγότερες παραστάσεις διεθνών έργων στη Ρωσία». Αυτό σημαίνει ότι οι Ρώσοι χορευτές θα έχουν λιγότερες ευκαιρίες να αναπτυχθούν, ακόμα κι αν «η χρυσή συλλογή του έργου των Bolshoi» -τα κλασικά μπαλέτα του- θα παραμείνει πολύ ενεργή.
Η ίδια η οικογένεια της Smirnova υπογραμμίζει το αυξανόμενο χάσμα μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Η ίδια δεν είπε στη μητέρα της για τη μετακόμισή της στο Άμστερνταμ παρά μόνο αφού υπέγραψε συμβόλαιο. «Για αυτήν, το Θέατρο Bolshoi είναι η κορυφή», είπε η Smirnova. «Δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί άλλαζα δουλειά».
Παρά το υψηλό προφίλ της, η Smirnova δεν είχε ασχοληθεί με την πολιτική στο παρελθόν στην καριέρα της. Μεγάλωσε στην Αγία Πετρούπολη σε «μια πολύ συνηθισμένη οικογένεια που δεν είχε καμία σχέση με την τέχνη», όπως είπε στην Daily Telegraph το 2013. Αλλά μετά την ένταξή της στη διάσημη ακαδημία Vaganova στην πόλη της, φάνηκε προορισμένη να γίνει σταρ, με τους συγγραφείς μπαλέτου συχνά να παλεύουν να βρουν μεταφορικές λέξεις και επίθετα αρκετά δυνατά για να την περιγράψουν.
Ο Brandsen είπε ότι την είδε για πρώτη φορά να χορεύει ενώ επισκεπτόταν την τάξη της. «Υπήρχε αυτό το πλάσμα εντελώς διαφορετικό από κάθε νεαρό χορευτή που είχα δει», είπε. «Έμεινα εντελώς συγκλονισμένος με το ταλέντο και την παρουσία της».
Το 2011, η Smirnova εντάχθηκε στα Bolshoi όταν ο Sergei Filin, τότε καλλιτεχνικός διευθυντής, της πρότεινε συμβόλαιο (Το 2013, ο Sergei Filin έπεσε θύμα επίθεσης με οξύ που συγκλόνισε τον κόσμο, αλλά και ανέδειξε την ένταση της χορευτικής κουλτούρας της Ρωσίας). Οι περιοδείες των Bolshoi βοήθησαν να γίνει η Smirnova διεθνής σταρ. Το 2013, όταν χόρεψε στη Βασιλική Όπερα του Λονδίνου, στα 21 της, η Roslyn Sulcas την περιέγραψε στους New York Times ως «μια μπαλαρίνα της οποίας κάθε κίνηση είναι φωτεινά σωστή και αληθινή».
Όταν χόρεψε τον ρόλο της πρώτης μπαλαρίνας «Diamonds» στο «Jewels» του George Balanchine σε μια διεθνή παράσταση στο Lincoln Center Festival το 2017, ο Alastair Macaulay έγραψε στους The Times ότι η «λαμπρή ερμηνεία» της ήταν «ακριβώς αυτό που θα έπρεπε να συμβαίνει στα φεστιβάλ».
Ο Hallberg είπε ότι παρόλο που οι συνέπειες για τα Bolshoi και Mariinsky εξακολουθούν να εκτυλίσσονται, είναι «απογοητευτικό να σκεφτόμαστε ότι τέτοια μεγάλα θέατρα δεν θα μπορούν να μοιραστούν την ομορφιά που διαθέτουν, την εξουσία της σκηνής που κατέχουν, με τον υπόλοιπο κόσμο».
Κι όμως, όπως είπαν οι περισσότεροι, τα Bolshoi και Mariinsky θα ξεπεράσουν αυτή τη στιγμή. Ο Morrison ανέφερε ότι τα Bolshoi είχαν χρησιμοποιηθεί για πολιτικούς σκοπούς στο παρελθόν, από τους τσάρους της Ρωσίας και στη συνέχεια από τη Σοβιετική Ένωση, και ότι το θέατρό του είχε επιβιώσει από το κάψιμο (περισσότερες από μία φορές) και τη μετατροπή του σε αίθουσα πολιτικών συνεδριάσεων. «Θα επιβιώσει περισσότερο από αυτούς τους πολιτικούς», είπε.
Η Smirnova συμφώνησε. «Τα καθεστώτα αλλάζουν και τα Bolshoi μένουν», είπε προς το τέλος της συνέντευξης, προτού δώσει ένα γρήγορο φιλί στον σύζυγό της και κατευθυνθεί προς τα κάτω για να κάνει πρόβα στο «Raymonda» με τον νέο της σύντροφο, τον Caixeta.
Η Smirnova και ο Caixeta έκαναν πρόβες για ένα σύντομο, ρομαντικό ντουέτο, με την Smirnova να σταματά, τελειοποιώντας τις πιο μικρές λεπτομέρειες, ένα πόδι απλωμένο πίσω από το κεφάλι της, μια στιγμή που έπιασε τα χέρια του Caixeta, αν και είχαν ήδη φανεί τέλειοι.
Καθώς η Larissa Lezhnina, η ρωσόφωνη και αγγλόφωνη μπαλαρίνα, έδινε τις οδηγίες της, η Smirnova εστίασε έντονα. Και μετά ξέσπασε σε ένα πλατύ χαμόγελο και λίγο γέλιο όταν η Lezhnina αστειεύτηκε για τη θέση του γοφού της σε μία κίνηση της.
