Οι Εβραίοι που Πολέμησαν
Κανένας άλλος λαός κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν διέθεσε το ένα τρίτο των ικανών προς μάχη ανδρών και γυναικών του για να πολεμήσει τους Ναζί. Ένα μουσείο στο Latrun τιμά τις ιστορίες τους.
Το καλύτερο μουσείο στο Ισραήλ —ή, τουλάχιστον, το πιο καλά κρυμμένο μυστικό— δεν βρίσκεται ούτε στο Τελ Αβίβ ούτε στην Ιερουσαλήμ. Βρίσκεται στο Latrun, περίπου στα μισά του δρόμου μεταξύ των δύο μεγαλύτερων πόλεων της χώρας. Για να φτάσετε εκεί, πρέπει να βγείτε από τον αυτοκινητόδρομο, να περάσετε μέσα από έναν χώρο βενζινάδικου και να διανύσετε έναν χωματόδρομο μίας λωρίδας, μέχρι να αντικρίσετε μια μεγάλη πύλη.
By Liel Leibovitz/tabletmag
Κορναρίστε και ζητήστε από τον ένοπλο φρουρό να σας ανοίξει: πρόκειται να εισέλθετε σε μια βάση των Αμυντικών Δυνάμεων του Ισραήλ (IDF).
Μόλις βρεθείτε μέσα, σταθμεύστε το αυτοκίνητο, θαυμάστε τον υπέροχο και προσεκτικά σχεδιασμένο περιβάλλοντα χώρο και πάρτε μια βαθιά ανάσα: έχετε φτάσει στο Μουσείο του Εβραίου Στρατιώτη στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στο εσωτερικό, διαδραστικά εκθέματα αφηγούνται την ιστορία των 1,5 εκατομμυρίου Εβραίων ανδρών και γυναικών από όλο τον κόσμο, οι οποίοι πολέμησαν για να νικήσουν τους Ναζί. Χρησιμοποιώντας τεχνολογία αιχμής για τη δημιουργία εντυπωσιακών αιθουσών που προσφέρουν μια καθηλωτική εμπειρία, το μουσείο επιτρέπει στους επισκέπτες να αντιληφθούν το μέγεθος της θυσίας της παγκόσμιας εβραϊκής κοινότητας και να παρακολουθήσουν τις συγκινητικές ιστορίες ατόμων που ρίσκαραν τα πάντα για την ελευθερία.
Εδώ, για παράδειγμα, βλέπουμε έναν γοητευτικό νεαρό άνδρα με μουστάκι τύπου Errol Flynn, ένα παιχνιδιάρικο χαμόγελο και λευκό παπιγιόν. Αγγίξτε τη φωτογραφία του και θα μάθετε ότι, όταν ξέσπασε ο πόλεμος, ο νεαρός διέκοψε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, κατατάχθηκε στη Mons Officer Cadet School και ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του ως αξιωματικός πληροφοριών.
Πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του πολέμου ανακρίνοντας Γερμανούς αιχμαλώτους, μεταξύ των οποίων και τον Heinrich Himmler. Μετά το τέλος του πολέμου, εγκαταστάθηκε στο Ισραήλ, συνέβαλε στη συγκρότηση της υπηρεσίας πληροφοριών των Αμυντικών Δυνάμεων του Ισραήλ και, τελικά, έγινε ο έκτος Πρόεδρος της χώρας.
Ωστόσο, ενώ ο Chaim Herzog και η ιστορία του τιμώνται ιδιαίτερα —το μουσείο, άλλωστε, φέρει το όνομά του— υπάρχουν και άλλες ιστορίες, λιγότερο γνωστές αλλά εξίσου συναρπαστικές. Ένα έκθεμα, για παράδειγμα, είναι αφιερωμένο στην οικογένεια Aboulker.
Στις 7 Νοεμβρίου 1942, αυτή η επιφανής εβραϊκή οικογένεια από την Αλγερία συγκρότησε μια ομάδα 377 αντιστασιακών, εκ των οποίων οι 315 ήταν Εβραίοι. Φορώντας πλαστές στολές και επιδεικνύοντας πλαστές διαταγές, βάδισαν μέχρι το στρατιωτικό διοικητήριο του καθεστώτος του Vichy και απαίτησαν την άμεση παράδοσή του. Το τέχνασμα πέτυχε: Η οικογένεια Aboulker κατέλαβε το αστυνομικό τμήμα, τον ραδιοφωνικό σταθμό και όλες τις άλλες στρατηγικές θέσεις, στη συνέχεια ειδοποίησε τους Συμμάχους μέσω ασυρμάτου ότι η είσοδος ήταν ασφαλής. Ως αποτέλεσμα, το Αλγέρι απελευθερώθηκε μέσα σε μία νύχτα.
Περπατώντας στο μουσείο, δεν θα αργήσει να σας κατακλύσει ένα εντελώς διαφορετικό συναίσθημα: υπερηφάνεια, ακόμα και χαρά — για τη γενναιότητα, για το ότι είχαν δίκιο, για τη νίκη.
Κάθε μία από αυτές τις ιστορίες είναι συγκινητική, και θα μπορούσε κανείς εύκολα να περάσει μια ολόκληρη μέρα στο μουσείο, μεταβαίνοντας από τη μία στην άλλη. Αν όμως κάνει κανείς ένα βήμα πίσω, αποκαλύπτεται το εύρος της εβραϊκής γενναιότητας. Ας υποθέσουμε, με βάση έναν πρόχειρο υπολογισμό, ότι στον κόσμο ζούσαν 18 εκατομμύρια Εβραίοι όταν ξέσπασε ο πόλεμος.
Αν αφαιρέσουμε τα 6 εκατομμύρια που δολοφονήθηκαν από τους Ναζί, καθώς και τους ηλικιωμένους και τους ανηλίκους, απομένουν περίπου 4 εκατομμύρια Εβραίοι. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν το ένα τρίτο του συνόλου των Εβραίων που ήταν σε θέση να πολεμήσουν —στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές της δεκαετίας του 1940— έθεσαν τη ζωή τους σε αναμονή και ρίχτηκαν στη μάχη. Πρόκειται για αριθμό μακράν μεγαλύτερο από οποιαδήποτε άλλη ομάδα οπουδήποτε στον κόσμο.
Ακόμα και σήμερα, όταν αναφέρεται σε αυτό το στατιστικό στοιχείο, τα μάτια του Zvi Kantor βουρκώνουν. Στρατιωτικός σε όλη του τη ζωή —αποστρατεύτηκε από τις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (IDF) με τον βαθμό του ταξιάρχου το 1999— ο Kantor εξηγεί ότι η ενασχόλησή του με τη δημιουργία και τη λειτουργία του μουσείου ξεκίνησε, κατά παράδοξο τρόπο, από καθαρή άγνοια.
«Ως sabra, παιδί γεννημένο στο Ισραήλ, που ενηλικιώθηκε μαζί με το ίδιο το κράτος— μεγάλωσα με την πεποίθηση ότι εμείς, οι Ισραηλινοί, ήμασταν οι πρωταγωνιστές, ενώ όλοι οι άλλοι έρχονταν σε δεύτερη μοίρα», λέει ο Kantor. «Για εμάς, η ιστορία των Εβραίων κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ταυτιζόταν με την ιστορία του Ολοκαυτώματος. Κι αν σκεφτόμασταν την εβραϊκή αντίσταση, το μυαλό μας πήγαινε στην εξέγερση του Ghetto της Βαρσοβίας, στην πτώση της Hannah Szenes με αλεξίπτωτο σε εχθρικό έδαφος, στους παρτιζάνους και στην Εβραϊκή Ταξιαρχία των εθελοντών. Αυτά και μόνο».
Μετά την αποστρατεία του, ο Kantor άρχισε να συντονίζει προσπάθειες για τη μεταφορά Ρώσων Εβραίων στο Ισραήλ, οπότε και γνώρισε έναν άνδρα ονόματι Arkadi Timor. Οι δυο τους ήρθαν κοντά με αφορμή τη στρατιωτική τους θητεία: αμφότεροι υπηρέτησαν σε τεθωρακισμένες μονάδες — ο Kantor στις Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (IDF) και ο Timor στον Σοβιετικό Κόκκινο Στρατό. Όταν έφτασε η ώρα του αποχαιρετισμού, ο Timor ανέφερε ότι επρόκειτο να επισκεφθεί τον διοικητή του, ο οποίος είχε τιμηθεί με τον τίτλο του «Ήρωα της Σοβιετικής Ένωσης-Hero of the Soviet Union» — την ανώτατη διάκριση του Κόκκινου Στρατού.
«Έμεινα άναυδος», διηγείται ο Kantor. «Ένας “Ήρωας της Σοβιετικής Ένωσης” να ζει στο Ashdod, κι εγώ να μην έχω ιδέα;»
Έχοντας καταφέρει να ανοίξει τα μάτια του Kantor, ο Timor πρότεινε τη δημιουργία ενός μουσείου, το οποίο θα τιμούσε τη γενναιότητα όχι μόνο του διοικητή του, αλλά και όλων των άλλων Εβραίων πολεμιστών που πολέμησαν —καθώς και των 250.000 που έπεσαν στη μάχη— κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
«Ως Ισραηλινοί, είχαμε συνηθίσει να λέμε ότι οι Εβραίοι, κατά τη διάρκεια του πολέμου, οδηγήθηκαν στη σφαγή σαν αρνιά», παρατηρεί ο Kantor. «Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει άλλος λαός που να διέθεσε το ένα τρίτο των ικανών προς μάχη ανδρών του στον αγώνα. Κι όμως, σε τι δίνουμε έμφαση; Στο ότι οδηγήθηκαν στη σφαγή σαν αρνιά».
Αυτή η έμφαση δεν είναι απλώς θεωρητική. Μέχρι σήμερα, οι ξένοι αξιωματούχοι που επισκέπτονται το Ισραήλ οδηγούνται αμέσως στο Yad Vashem, όπου έρχονται αντιμέτωποι με το μέγεθος του Ολοκαυτώματος -Shoa. Και μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, οι εικόνες που παραπέμπουν στο Ολοκαύτωμα επανήλθαν στην εθνική συζήτηση, με πολλούς να σκέφτονται τα kibbutzim Be’eri and Kfar Aza ως τη νέα Βαρσοβία και το Lodz, φόντο για τα εβραϊκά βάσανα.
Το μουσείο -το οποίο άνοιξε, σε μια τυχαία χρονική στιγμή, λίγο πριν από την καταστροφική επίθεση της Hamas- είναι, σε μεγάλο βαθμό, το αντίδοτο σε όλα αυτά. Η μνήμη των φρικαλεοτήτων του αντισημιτισμού έχει τη θέση της, φυσικά, αλλά μια βόλτα στο μουσείο δεν θα αργήσει πολύ πριν ένα ριζικά διαφορετικό συναίσθημα σας κυριεύσει: υπερηφάνεια και ακόμη και χαρά, για το θάρρος, για το δίκιο, για τη νίκη.
Χωρίζοντας τις αίθουσές του ανά χώρα, ακολουθούμε Εβραίους από όλο τον κόσμο καθώς παρατάσσονται στη μάχη. Αμερικανούς και Βρετανούς, Ρώσους και αντάρτες – εντοπίζουμε τις ιστορίες τους καθώς αφήνουν πίσω τους εντελώς διαφορετικές ζωές και αντιμετωπίζουν εντελώς διαφορετικές συνθήκες. Τέλος, στην τελευταία αίθουσα του μουσείου, συναντάμε ξανά πολλούς από αυτούς τους ήρωες καθώς συμμετέχουν σε μια ακόμη ένδοξη μάχη, αυτή για την ίδρυση του πρώτου κυρίαρχου εβραϊκού κράτους μετά από χιλιετίες.
Σήμερα, με πολλούς, συμπεριλαμβανομένων Εβραίων και Ισραηλινών, να αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα του αγώνα του Ισραήλ – αναρωτιούνται, για παράδειγμα, αν τα χτυπήματα που δέχτηκαν η Hamas, Hezbollah και το Iran τα τελευταία τρία χρόνια ήταν επαρκή ή αρκετά σημαντικά – και με πολλούς ακόμη να εξαπολύουν ψευδείς κατηγορίες κατά των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων, ένα μουσείο όπως αυτό στο Latrun είναι απολύτως απαραίτητο. Κάποιος θα μπορούσε να ελπίζει ότι μια μέρα το μουσείο, και όχι το Yad Vashem, θα ήταν η υποχρεωτική στάση στην περιήγηση όλων, μια χαρούμενη υπενθύμιση ότι όποιος διεξάγει γενοκτονικό πόλεμο εναντίον των Εβραίων θα χάνει πάντα.
Δυστυχώς, το μουσείο, όπως όλα τα ισραηλινά ιδρύματα, αγωνίζεται να επιβιώσει, ειδικά σε ένα έθνος που βρίσκεται τώρα στο τρίτο έτος ενός δαπανηρού και απαιτητικού πολέμου. Αλλά ο Kantor, ο οποίος βρισκόταν σε ένα από τα πρώτα τανκς που διέσχισαν τη Διώρυγα του Σουέζ-Suez Canal κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Yom Kippur, είναι βέβαιος ότι το μουσείο θα βρει τους υποστηρικτές του και θα συνεχίσει να αλλάζει την οπτική των επισκεπτών για τη συμβολή των Εβραίων στην ήττα των Ναζί.
«Οι επισκέπτες που έρχονται εδώ είναι σοκαρισμένοι», είπε ο Kantor. «Έρχονται λέγοντας: “Δεν έχουμε ξανακούσει ποτέ γι’ αυτό ούτε έχουμε ακούσει γι’ αυτό”. Είναι μια πλήρης αλλαγή συνείδησης. Είναι μια καταπληκτική ιστορία. Δεν είμαστε εδώ για να αλλάξουμε την ιστορία, απλώς να προσθέσουμε ένα κεφάλαιο που δείχνει τον εβραϊκό λαό με διαφορετικό τρόπο. Θέλουμε να θυμόμαστε και τους μαχητές. Θέλουμε να γιορτάσουμε τη νίκη».
