kourdistoportocali.comNews DeskΈνα αναπάντεχο βιβλίο από τη Νεφέλη Στουρνάρα

Βreaking news

Ένα αναπάντεχο βιβλίο από τη Νεφέλη Στουρνάρα

-Στην αρχή δεν μπορούσα να διαχειριστώ τον θάνατο κάποιου. Προσποιούμαι ότι δεν συμβαίνει τίποτε, γιατί πρέπει να συνεχίσω να εργάζομαι

Στην αρχή δεν μπορούσα να διαχειριστώ τον θανάτου κάποιου. Είναι τόσο οδυνηρό, ειδικά όταν βλέπω παιδιά. Προσποιούμαι ότι δεν συμβαίνει τίποτε, γιατί πρέπει να συνεχίσω να εργάζομαι…Οι γιατροί μου εξηγούσαν συνεχώς τι να κάνω σε περίπτωση που με τρυπούσε μια σύριγγα. Φοβήθηκα πολύ αλλά το συνήθισα», η πάλι: «Δεν φοβάμαι τα μικρόβια, γιατί υπάρχουν εδώ: είναι νοσοκομείο. Απλώς πλένεις τα χέρια σου με οινόπνευμα, βάζεις γάντια και όλα εντάξει. Δεν χρειάζεται να φοβάσαι», «Ως καθαρίστριες πρέπει να γνωρίζουμε πώς να διαχειριζόμαστε τα απόβλητα και να απολυμαίνουμε τον χώρο μας». Και ακόμη: «Κανείς δεν θα αρρωστήσει υπό την επίβλεψή μου […] Έχω μεγάλη εμπειρία, ξέρω την δουλειά μου»

Πρόκειται για απόσπασμα του από εξομολόγηση καθαριστριών των Νοσοκομείων στη συγγραφέα Νεφέλη Στουρνάρα για το βιβλίο της Παραδειγματικές εργάτριες – Μια διαθεματική προσέγγιση σε δύο ελληνικά δημόσια νοσοκομεία.

Το βιβλίο της Νεφέλης, η οποία εκτός από κόρη του κεντρικού τραπεζίτη είναι και Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρο μετά από δύο χρόνια πανδημίας που ταρακούνησε το σύστημα υγείας.

Ο εκδοτικός οίκος Παζήση γράφει σχετικά:

«Η αίσθηση της αντιλαμβανόμενης οντότητας εκφράστηκε μέσω επαγγελματικών στρατηγικών που έγιναν κοινές και κανονιστικές. Οι καθαρίστριες δόμησαν στρατηγικές για την αναδιάρθρωση των εντυπώσεων. Επαναπροσδιόρισαν τη κηλιδωμένη εργασία τους με καταφατικούς όρους, αναδεικνύοντας τη συνοχή της ομάδας τους. Οι στρατηγικές κανονικοποίησης σχεδιάστηκαν για να αμφισβητήσουν όχι μόνο την άποψη των «απ’ έξω», άλλον, οι γυναίκες τις διατύπωσαν για να διεκδικήσουν εκ νέου την έννοια του «βρώμικου» ώστε να δημιουργήσουν μια αίσθηση τάξης μέσα από την αταξία.

Οι στρατηγικές κανονικοποίησης των δύο ομάδων καθαριστριών δεν διέφεραν σαφώς, καθώς όλες κατέδειξαν πώς οι γυναίκες αυτές τιθάσευσαν τις πιο βρώμικες πτυχές, και τις μετέτρεψαν σε πηγή αξίας και αξιοπρέπειας. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου).

O Aντώνης Παπαγιαννίδης θα γράψει για το βιβλίο της Νεφέλης στο kreport.gr>

Μια εισαγωγική διαπίστωση, η ερευνητική αυτή δουλειά της κοινωνιολόγου (SOAS και Middlessex U.) Νεφέλης Στουρνάρα, έτσι όπως διάλεξε ως βάση της έρευνάς της τις εργασιακές εμπειρίες καθαριστριών στα δημόσια νοσοκομεία της Αθήνας, βρήκε μπροστά της το ειλικρινές ερώτημα: «Μα, υπάρχει τέτοια εργασιακή ομάδα; Πού βρίσκονται». Περίπου ως κατάληξη της εργασίας, «η φωνή των καθαριστριών […] μετατρέπει την αορατότητα σε κινητήρια δύναμη και πνεύμα, που τις καθοδηγεί στην εργασιακή ζωή τους».

Τι μας θύμισε, λοιπόν, αυτή η προσέγγιση; Από την μια, ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο – εκπροσώπου της πιο προωθημένης εκδοχής δημοσιογραφίας σε συγγραφική κατάληξη – τους «Απαρατήρητους», της Αγγελικής Σπανού. Με το οποίο ακριβώς πήγε να δώσει φωνή ακριβώς σε εκείνους που – ενώ επωμίζονται κοινωνικά σημαντικές λειτουργίες όπως της καθαριότητας – μένουν έξω από την προσοχή, «αόρατοι». Από την άλλη, την υψηλού πολιτικού ενδιαφέροντος συμβολοποίηση των καθαριστριών, ήδη με την βίαιη επίθεση στην Κωνσταντίνα Κούνεβα, αλλά και με την Τροϊκανής επινεύσεως απόλυση καθαριστριών «για να βγει το Πρόγραμμα Προσαρμογής».

Εκείνο που επέλεξε να κάνει η Νεφέλη Στουρνάρα στα πλαίσια έρευνας με κοινωνιολογική βασικά στόχευση, είναι να διαπιστώνει πώς οι καθαρίστριες – και μάλιστα μετανάστριες: Ένα δείγμα Αλβανίδων, ένα άλλο Ελληνικής εθνοτικής ταυτότητας Αλβανίδων («Βορειοηπειρωτισσών»), όλες στο βάθος της κρίσης (η μελέτη βασίστηκε σε δεδομένα που έχουν συλλεγεί το β’ 6μηνο του 2017) και όλες τους στον ιδιαίτερα πιεστικό χώρο των δημόσιων νοσοκομείων στην Ελλάδα – αποτελούν «ένα αόρατο, έμφυλο και εθνοποιημένο εργατικό δυναμικό, το οποίο καθίσταται «παραδειγματικά» φθηνό, ευέλικτο, αναλώσιμο και εύκολα αντικαταστάσιμο». Πλην όμως, αναζητήθηκε ταυτόχρονα το «πώς οι καθαρίστριες βρίσκουν χώρους αντίστασης, ενσωματωμένους στις θεσμικές δομές εξουσίας […] αναδομώντας τις υποκειμενικότητές τους». Ανασύρονται αξιακές έννοιες όπως της αξιοπρέπειας και της ευποληψίας, αξιοποίησης της κοινωνικής ταυτότητας σε αναζήτηση νοήματος από την ίδια τους την εργασία.

Πρώτη ύλη, η αναζήτηση – μετά από μια ανασκόπηση του πώς η μετανάστευση ενσωματώνεται στην τωρινή, παγκοσμιοποιημένη φάση του καπιταλισμού, αλλά και του πώς φύλο, εθνότητα και τοξική ανισότητα συνωμοτούν για την υποτίμηση ανθρώπων – μέσα από συμμετοχική παρατήρηση απαντήσεων στο:

Πώς οι μετανάστριες καθαρίστριες βιώνουν τις εξουσιαστικές/λειτουργικές δομές των νοσοκομείων.
Πώς η επισφάλεια δημιουργεί το ίδιο το πλαίσιο της εργασίας και της διαβίωσης στις δυο μελετούμενες ομάδες.
Πώς οι δυο αυτές ομάδες καθαριστριών βιώνουν την έννοια της καθαριότητας, ως βρώμικη σωματική εργασία, προσπαθώντας να διατηρήσουν/κερδίσουν την αξιοπρέπειά τους.

Προσεγγίσεις μέσω συνεντεύξεων όπως της πρώτης επαφής με το νοσοκομείο σου κρατούν ως αναγνώστη γενικού ενδιαφέροντος την προσοχή (αν δεν σου κόβουν την ανάσα): «Οι γιατροί μου εξηγούσαν συνεχώς τι να κάνω σε περίπτωση που με τρυπούσε μια σύριγγα. Φοβήθηκα πολύ αλλά το συνήθισα», η πάλι: «Δεν φοβάμαι τα μικρόβια, γιατί υπάρχουν εδώ: είναι νοσοκομείο. Απλώς πλένεις τα χέρια σου με οινόπνευμα, βάζεις γάντια και όλα εντάξει. Δεν χρειάζεται να φοβάσαι», «Ως καθαρίστριες πρέπει να γνωρίζουμε πώς να διαχειριζόμαστε τα απόβλητα και να απολυμαίνουμε τον χώρο μας». Και ακόμη: «Κανείς δεν θα αρρωστήσει υπό την επίβλεψή μου […] Έχω μεγάλη εμπειρία, ξέρω την δουλειά μου» . Έτσι διαμορφώνεται μια διαδικασία που εγκαθιστά μια δυνατότητα υιοθέτησης εναλλακτικών ταυτοτήτων, στα πλαίσια της δομής εξουσίας των νοσοκομείων.

Εδώ έρχεται να προστεθεί και άλλο στοιχείο που σημαδεύει ανθρώπινα: Η επαφή με τον θάνατο/το πένθος: «Είναι τόσο δύσκολο να βλέπεις ανθρώπους να πεθαίνουν εδώ. Οι εργαζόμενοι του νοσοκομείου μπαίνουν στα δωμάτιά τους και παίρνουν τα πτώματα και τα πάνε στο νεκροτομείο. Είναι τόσο θλιβερό».

«Στην αρχή δεν μπορούσα να διαχειριστώ τον θανάτου κάποιου. Είναι τόσο οδυνηρό, ειδικά όταν βλέπω παιδιά. Προσποιούμαι ότι δεν συμβαίνει τίποτε, γιατί πρέπει να συνεχίσω να εργάζομαι».

Από την τριβή αυτή μπορεί να προκύπτουν διαφοροποιημένα αισθήματα. Από τον φόβο της ασθένειας γενικά ή ειδικά («Φοβάμαι πολύ τον καρκίνο […] δεν είναι ένα μακρινό σενάριο, ακριβώς επειδή βλέπω κάθε μέρα ασθενείς που πεθαίνουν») μέχρι την άσκηση κριτικής στην ιατρική βιομηχανία/κλάδο που «υπόσχεται να παρατείνει την ζωή και να επιβραδύνει την διαδικασία γήρανσης έναντι χρημάτων».

Με όλα αυτό το πλέγμα, οι καθαρίστριες δημιουργούν τον δικό τους τρόπο κατανόησης και – καταθέτει η Νεφέλη Στουρνάρα «πραγμάτωσης του εαυτού τους ως ατόμων».

Αυτό είναι το τμήμα με τον πιο έντονο ανθρώπινο χαρακτήρα. Ωστόσο, άμεσο ενδιαφέρον έχει και η παρατήρηση του πώς οι συνθήκες επισφάλειας ορίζουν τις εργασιακές διαδικασίες και τις συνθήκες ζωής, έτσι όπως έρχονται να συναρθρωθούν με την ευρύτερα συνειδητοποιημένη πραγματικότητα των βιωμένων ανισοτήτων και του συνολικού οικονομικού συστήματος. Μια Αλβανή καθαρίστρια περιγράφει την πολυεπίπεδη καταπίεση – λόγω φύλου, λόγω εθνότητας και λόγω επισφάλειας: «Η Αλβανίδα καθαρίστρια εργάζεται σκληρότερα από τις άλλες μη Αλβανίδες εδώ, και το πρόβλημα είναι ότι, για να αποδείξουμε την αξία μας, πρέπει να προσπαθήσουμε τρεις φορές περισσότερο από τις άλλες […]. Θα πρέπει να φοβόμαστε περισσότερο μήπως χάσουμε την δουλειά μας, επειδή είμαστε Αλβανίδες».

Αλλά δεν λείπει και η άλλη προσπάθεια, εκείνη της ατομικής επικράτησης: «Νοιάζομαι μόνο για τον εαυτό μου. Είναι σημαντικό να είσαι μακριά από τους άλλους και να συγκεντρώνεσαι στον εαυτό σου στην δουλειά […]. Θέλω να γίνω όσο το δυνατόν καλύτερη». «Μια Ελληνίδα καθαρίστρια είπε ψιθυριστά για μένα ότι έπρεπε να μιλάω καλύτερα Ελληνικά . Όταν το συνειδητοποίησα έκλαψα […]. Έφυγα εκείνη την μέρα. Δεν έμεινα, επειδή ήμουν λυπημένη […]. Μα όλα είναι εντάξει τώρα, επειδή όλα τα κορίτσια με υπερασπίστηκαν και η προϊσταμένη εξήγησε στις άλλες ότι ορισμένες συμπεριφορές δεν ταιριάζουν εδώ».

Πάντως στην πράξη, βάρος προκύπτει από το ότι οι καθαρίστριες «ως στυλοβάτες του νοικοκυριού τους, ήταν οι βασικές «κουβαλήτρες». Οι σύζυγοί τους ήταν συχνά άρρωστοι, τραυματισμένοι ή άνεργοι». Αρνητικά συναισθήματα για τις μειωμένες τους δεξιότητες, κυρίως όμως για την παγίδα της επισφάλειας και για την έλλειψη νόμιμων δικαιωμάτων, οδηγούν σε άγχος. Μόνο με την δημιουργία ευρύτερων κοινωνικών δικτύων – οικογένειες και κοινότητες – προκύπτουν δεσμοί «βασισμένοι στην εμπιστοσύνη και την αμοιβαία βοήθεια, με αίσθηση αλληλεγγύης και συντροφικότητας».

Τέλος, το ζήτημα πώς η έννοια της καθαριότητας – έννοια πολύπλοκη κι εμπεδωμένη με διαφοροποιημένες διαδικασίες – παρουσιάζει ομοιότητες στους δυο πληθυσμούς που μελετήθηκαν, Αλβανίδες και Βορειοηπειρώτισσες. Πράξεις «καθημερινής αντίστασης» οδηγούν στην δημιουργία διεξόδων από την παγίδευση «ανάμεσα σε κοινωνική κηλίδωση και επισφάλεια», ώστε να προκύψουν συλλογικές ταυτότητες που αξιοποιούν την έννοια της αξιοπρέπειας, με πυρήνα την αυτό-υπευθυνότητα.

Κλείνει το βιβλίο της Νεφέλης Στουρνάρα με τη – φαινομενική παραδοσιακή – σελίδα ευχαριστιών. Όμως η τονικότητα των ευχαριστιών αυτών είναι το αντιδιαμετρικό του παραδοσιακού. Δείτε: «Σας ευχαριστώ, όλες απίστευτες γυναίκες, καθεμιά σας ξεχωριστά, που μοιραστήκατε μαζί μου τις ιστορίες της ζωής σας». Για την συγγραφέα, προκύπτει ότι «ήταν ένα υπέροχο ταξίδι!».

Για τον αναγνώστη, είναι ένα διαφορετικό ταξίδι – ταξίδι όχι εύκολο μεν, καθώς η κοινωνιολογική γραφή είναι στιγμές-στιγμές ανηφορική, αλλά πλούσιο σε προσεγγίσεις.

Παραδειγματικές εργάτριες: Μια διαθεματική προσέγγιση σε δυο ελληνικά δημόσια νοσοκομεία, της Νεφέλης Στουρνάρα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2022, σελίδες 350.

Το βιβλίο παρουσιάζεται την Παρασκευή 27 Ιανουαρίου στις 7.30 το απόγευμα στο roof garden Olympias (Αθηνάς 57).

Στην παρουσίαση του βιβλίου θα μιλήσουν:

Δημήτρης Παρσάνογλου, Αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας στο τμήμα Κοινωνιολογία του ΕΚΠΑ

Ελένη Ρεθυμνιωτάκη, Αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνιολογίας του Δικαίου, πρόεδρος τμήματος Κοινωνιολογίας ΕΚΠΑ

Μαρία Στρατηγάκη, Αναπληρώτρια καθηγήτρια Κοινωνικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

και η συγγραφέας Νεφέλη Στουρνάρα, Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας.

Την εκδήλωση θα συντονίσει η Ελίζα Μπενβενίστε, δημοσιογράφος, παραγωγός ντοκιμαντέρ.

SHARE

Περισσότερα

MORE NEWS DESK