Η Ελένη (Νένη) Σπάρτση, μία από τις πιο γνωστές και επιδραστικές μορφές της σύγχρονης αρχιτεκτονικής στην πόλη, έφυγε από τη ζωή τη Δευτέρα 22 Δεκεμβρίου 2025, μετά από άνιση μάχη με τον καρκίνο στη διάρκεια των δύο τελευταίων ετών και μετά την εμβολιαστική εκστρατεία COVID-19.
Η είδηση έγινε γνωστή από ανάρτηση του προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, Σπύρου Βούγια, που εξέφρασε τη βαθιά θλίψη και συγκίνηση για την απώλειά της.
-Βαθιά οδύνη, θρήνος και συντριβή. Μετά από μια άνιση μάχη που κράτησε πάνω από δύο χρόνια, έφυγε σήμερα για πάντα η χαρισματική αρχιτέκτων Ελένη (Νένη) Σπάρτση, που μεσουράνησε με το έργο και τη φωτεινή της παρουσία στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή της πόλης μας τα τελευταία 40 χρόνια. Είναι γνωστό σε όλους το αποτύπωμα της ξεχωριστής σχεδιαστικής της δουλειάς (με την ομάδα του γραφείου της Schema 4) σε κτίρια, αστικές αναπλάσεις, διαγωνισμούς, ανακαινίσεις κατοικιών, καταστημάτων και ξενοδοχείων και σε κάθε είδους αρχιτεκτονικές και αισθητικές παρεμβάσεις. Πιο πολύ όμως από την επαγγελματική της επιτυχία, η Νένη ξεχώριζε για τον σπάνιο χαρακτήρα, το ήθος, το απαράμιλλο στυλ και την ανεπιτήδευτη γοητεία της που την έθεταν πάντοτε στο επίκεντρο της προσοχής και του θαυμασμού σε κάθε μικρό η μεγαλύτερο ανθρώπινο σύμπαν που συγκροτούνταν αβίαστα και με φυσικό τρόπο γύρω της. Είχαμε με τη Λένα (που ήταν συμφοιτήτριά της στο πανεπιστήμιο) τη τύχη και τη χαρά να γνωρίσουμε και να δεθούμε στενά με τη Νένη και τον σύντροφο της ζωής της Κωστή Δημητριάδη σε μια μακρόχρονη και πολύ κοντινή, σχεδόν συγγενική σχέση. Καθώς η γυναίκα αυτή εκφραζόταν πάντοτε με περισσή τόλμη και ειλικρίνεια προσπαθώντας να ζήσει ελεύθερα χωρίς υποκριτικούς περιορισμούς, θύμιζε σύγχρονες ηρωίδες που πίστευα πως υπάρχουν μόνο σε μυθιστορήματα και θεατρικά έργα ή στο σινεμά. Πραγματικά, η Νένη Σπάρτση μπορούσε να γίνεται άλλοτε μια Ιψενική Νόρα που διεκδικούσε τη χειραφέτησή της από τις κοινωνικές συμβάσεις και άλλοτε μια Μπλανς Ντιμπουά στο “Λεωφορείο ο Πόθος”, παριστάνοντας την βαθιά πληγωμένη από άκαρδους Κοβάλσκι. Συχνά έμοιαζε στην Έμμα Μποβαρύ του Φλωμπέρ ή την Άννα Καρένινα του Τολστόι. Το σίγουρο είναι οτι “Ζούσε τη ζωή της” σαν πρωταγωνίστρια της ομώνυμης ταινίας του Γκοντάρ αν και της ταίριαζε απόλυτα στις νυχτερινές εξόδους ο πρώτος ρόλος στο “Μια κυρία στα μπουζούκια” του Γιάννη Δαλιανίδη. Όπως θα έλεγε ο Σαίξπηρ “ήταν πλασμένη από την ύλη που φτιάχνονται τα όνειρα” και το πέρασμά της ήταν μια δέσμη από φως που ομόρφηνε κι έδωσε χρώμα στη ζωή όλων μας. Στην παράσταση αυτή διάλεγα συνήθως (με δική της συναίνεση πάντοτε) το ρόλο που έχει “ένας τρελός που λέει μια ιστορία δίχως κανένα νόημα”. Στην αιώνια παρτίδα που έχει για όλους το ίδιο τέλος (μόνο που δεν ξέρουμε πότε θα συμβεί) εμείς χάσαμε σήμερα τη βασίλισσά μας. Και, όπως επιβάλλουν οι κανόνες του παιχνιδιού, δεν θα αργήσουμε να σπρώξουμε μόνοι κάτω και τον βασιλιά μας. Καλό ταξίδι αγαπημένη. Να είναι ήρεμος ο ύπνος σου», έγραψε ο Σπύρος Βούγιας στον προσωπικό του λογαριασμό στο facebook.
Μια ζωή αφιερωμένη στην αρχιτεκτονική και την πόλη
Η Ελένη Σπάρτση, γνωστή σε φίλους και συνεργάτες ως Νένη, γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και από νωρίς ξεχώρισε για το ταλέντο, τη δημιουργικότητα και την ευαισθησία της στον σχεδιασμό χώρων που συνδυάζουν λειτουργικότητα και αισθητική. Το 2001, μαζί με τρεις συνεργάτες, ίδρυσε το schema4architects, ένα αρχιτεκτονικό γραφείο που άφησε παρακαταθήκη μια σειρά από σημαντικά έργα σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους-γράφει ο Κωνσταντίνος Τάνιας στον ιστότοτοπο glow.gr
Το 2020 είχε μοιραστεί αποκλειστικά στο GLOW.GR:
«Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου ήθελα να γίνω αρχιτέκτων. Η δασκάλα μου στο Ιωαννίδειο η κ. Ουρανία Λεφάκη φώναξε τη μαμά μου μια μέρα και την παρακάλεσε να μη ζωγραφίζει στο τετράδιο μου… Εκείνη γέλασε, δε μπορούσε να τραβήξει μια ίσια γραμμή της είπε… Σχεδίαζα και έγραφα από 2 χρονών πάνω σε ένα παιδικό βιβλίο με παραμύθια του Άντερσεν, εικόνες και γκραβούρες ανάμεσα στα παραμύθια και πάνω στις πρώτες γραμμές, είχα γράψει και ημερομηνία»
Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, η Σπάρτση συμμετείχε στον σχεδιασμό και την υλοποίηση πολλών έργων που σημάδεψαν την εικόνα της Θεσσαλονίκης. Ανάμεσα στα πιο γνωστά, το κτίριο Β’ του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης, ένα από τα πιο εμβληματικά σύγχρονα κτίρια της πόλης, και η ανάπλαση της Πλατείας Διοικητηρίου, που αποτελεί κομβικό σημείο στο κέντρο της πόλης. Όμως, η επιρροή της δεν περιοριζόταν μόνο στην πόλη, καθώς δεν ήταν λίγες οι δουλειές που είχε αναλάβει στην πρωτεύουσα και τον κόσμο.
Το 2005 εγκαταστάθηκε η εταιρεία τους σε χώρο κοντά στο Εργοστάσιο Φιξ στη Θεσσαλονίκη. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα επιτεύγματά της τα τελευταία χρόνια αποτελεί το κτίριο Μ2 στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, έργο που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τον διακεκριμένο Ιάπωνα αρχιτέκτονα Άρατα Ισόζακι και ξεχώρισε για την αισθητική και τη λειτουργικότητά του. Ανάμεσα σε άλλα σημαντικά έργα που ανέλαβε η εταιρεία περιλαμβάνονται η επέκταση της Φυσικομαθηματικής Σχολής του Α.Π.Θ., το Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών και η φοιτητική εστία του Πολυτεχνείου Κρήτης.
«Η Θεσσαλονίκη είναι μια ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονικά πόλη, όσον αφορά στην τοποθεσία και τα μνημεία της, όσον αφορά όμως στα κτίρια, μετριούνται στα δάχτυλα τα ενδιαφέροντα. Οι περισσότερες οικοδομές είναι τραγικές, είναι τελείως προφανές ότι δυστυχώς δεν έχουν σχεδιαστεί από αρχιτέκτονες, αλλά και οι ελάχιστες που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, σπάνια παρουσιάζουν ενδιαφέρον, κάτι που δεν ισχύει στην Αθήνα, όχι σε αυτό τον βαθμό τουλάχιστον», όπως ανέφερε η ίδια στο GLOW.GR.
Τα έργα της ξεχώριζαν για την αισθητική ευαισθησία, τη δημιουργική προσέγγιση σε αστικά περιβάλλοντα και τον σεβασμό στην ιστορική και κοινωνική ταυτότητα της πόλης. Πέρα από το επαγγελματικό της έργο, η Νένη Σπάρτση ήταν γνωστή για τον χαρισματικό χαρακτήρα της, το ήθος και την ανεπιτήδευτη γοητεία της.
Το έργο της Σπάρτση δεν περιορίζεται μόνο στα κτίρια και στις αστικές παρεμβάσεις. Εμπνέει συνολικά την αρχιτεκτονική κοινότητα της Βόρειας Ελλάδας και τις επόμενες γενιές αρχιτεκτόνων. Μέσα από τη συνεργασία της με το γραφείο schema4architects, η ίδια εξερεύνησε νέες προσεγγίσεις στον σχεδιασμό, δίνοντας έμφαση στη βιωσιμότητα, την κοινωνική χρήση των χώρων και την ιστορική συνέχεια της πόλης. Η μάχη της με τον καρκίνο, που κράτησε πάνω από δύο χρόνια, ήταν δύσκολη και απαιτητική. Παρά τις δυσκολίες, η ίδια συνέχισε να εργάζεται και να συμβάλλει στον δημόσιο διάλογο γύρω από την αρχιτεκτονική και το αστικό περιβάλλον.
Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και δραστηριοποιήθηκε επαγγελματικά με τη “Schema 4” υπογράφοντας αρχιτεκτονικά projects δημόσιων και ιδιωτικών χώρων με διάφορους θεματικούς άξονες, όπως ο τουρισμός, ο πολιτισμός, ο δημόσιος χώρος και η εκπαίδευση. Ο σχεδιασμός των εκθέσεων του Μουσείου Ακρόπολης, το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης – κτίριο Β και η ανάπλαση της Πλατείας Διοικητηρίου στη Θεσσαλονίκη είναι μερικά από αυτά. Αενάως ανήσυχη και δραστήρια, με υψηλή αισθητική και σύγχρονη ματιά, η Νένη Σπάρτση ταξιδεύει συχνά για δουλειά αλλά και για να ανανεώνει τις δεξαμενές της δημιουργικότητάς της, ως μία πολίτης του κόσμου.
Παρακάτω μας ξεναγεί στη Θεσσαλονίκη που μεγάλωσε και ζει μέσα από τη δική της ματιά.
Γεννήθηκα στην Εγνατία, δίπλα στην Καμάρα. Ο πατέρας μου δίδασκε στην Γεωπονική Σχολή κι έτσι, απ’ ότι μου έχουν πει, γεννήθηκα στο μαιευτήριο του πανεπιστημίου. Ιωαννίδειο δημοτικό σχολείο, ποδήλατο στο πάρκο της ΧΑΝΘ, Α΄ Γυμνάσιο θηλέων, οδός Βασ. Σοφίας τώρα Εθνικής Αμύνης, στέκι μας η πλατεία Ναυαρίνου, σχεδόν ίδια όλα σήμερα κι όμως τόσο διαφορετικά. Όταν ήμουν στο δημοτικό μέναμε στην οδό Δεσπεραί, ο μανάβης κάτω από το σπίτι, ο φούρνος στην Ιπποδρομίου, περνούσα την Βασ. Σοφίας για να πάω στο σχολείο, χωρίς φόβο, τα αυτοκίνητα λίγα και τα πεζοδρόμια ασφαλή για παιχνίδι.
Η γειτονιά που μένω σήμερα είναι κι η αγαπημένη μου. Μπροστά στη Μητρόπολη, πιο κέντρο δεν υπάρχει. Αγαπώ ακόμα και τον θόρυβο της πόλης, τον ήχο των αυτοκινήτων, τις ομιλίες μιας παρέας το βράδυ αργά, τους ήχους της πόλης γενικά. Στη φυγή της Αγ. Σοφίας η θάλασσα, το φως και τα σύννεφα που αλλάζουν συνεχώς, κάθε πρωί μου χαρίζουν μια νέα εικόνα. Τη μια μέρα ο Όλυμπος εμφανίζεται απέναντι, την επόμενη ένα φορτωμένο πλοίο μπαίνει στο λιμάνι, ένα άδειο φεύγει, την άνοιξη κωπηλάτες προπονούνται, τα καράβια πλωτά μπαρ περνάνε τα βράδια κλείνοντας για λίγο όλο τον ορίζοντα του δρόμου, όλα μαζί ένα έργο τέχνης που συνεχώς διαφοροποιείται.
Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου ήθελα να γίνω αρχιτέκτων. Η δασκάλα μου στο Ιωαννίδειο η κ. Ουρανία Λεφάκη φώναξε τη μαμά μου μια μέρα και την παρακάλεσε να μη ζωγραφίζει στο τετράδιο μου… Εκείνη γέλασε, δε μπορούσε να τραβήξει μια ίσια γραμμή της είπε… Σχεδίαζα και έγραφα από 2 χρονών πάνω σε ένα παιδικό βιβλίο με παραμύθια του Άντερσεν, εικόνες και γκραβούρες ανάμεσα στα παραμύθια και πάνω στις πρώτες γραμμές, είχα γράψει και ημερομηνία. Το έχω ακόμα. Κανείς δεν ήταν αρχιτέκτων στην οικογένεια, η μητέρα μου αγαπούσε πολύ τη διακόσμηση, δημιουργούσε απίθανα ντεκόρ στο σπίτι ανάλογα με τις εποχές, διάβαζε τότε το περιοδικό «Γυναίκα». Στην τελευταία σελίδα είχε μια στήλη, «Ο διακοσμητής μας στο σπίτι σας».
Χάζευα με τις ώρες τις κατόψεις και φανταζόμουν τους χώρους. Ακόμα και τα σχέδια των χαλιών που ήταν στρωμένα στο σπίτι με έβαζαν στη διαδικασία να φαντάζομαι διαδρομές, πλατείες και πάρκα. Χωρίς καν να ξέρω τι είναι, έλεγα θα γίνω αρχιτέκτων όταν μεγαλώσω… Ούτε θυμάμαι από πότε…Τα καλοκαίρια το παιχνίδι μου ήταν το μπλοκ ζωγραφικής και οι ασκήσεις αριθμητικής, παρακαλούσα τον θείο μου, Γρηγόρη Συμεωνίδη, καθηγητή μαθηματικών, να μου βάζει όλο και πιο δύσκολες. Στο γυμνάσιο πλέον ήταν βέβαιη η πορεία που θα ακολουθούσα.
Τα μαθηματικά είναι η βάση όλων των επιστημών, άλλα η αρχιτεκτονική είναι η ίδια η ζωή. Υπάρχει μέσα σε όλα τα στοιχεία που μας περιβάλλουν, υπάρχει στην φύση, η φύση μας τη διδάσκει άλλωστε… Είναι σαν τη μουσική, σε ακολουθεί παντού ακόμα και όταν έχεις φύγει από έναν χώρο, σε εκπαιδεύει αισθητικά καλώς ή κακώς. Ναι, υπάρχει κακή αρχιτεκτονική, όπως υπάρχουν κακές εφαρμογές σε όλες τις επιστήμες. Η αισθητική δε διδάσκεται -την έχεις ή δεν την έχεις- αυτό πιστεύω. Η δουλειά μας είναι τόσο δύσκολη όσο κι ενδιαφέρουσα, τα αντικείμενα των μελετών μας αλλάζουν και το ενδιαφέρον δε σταματάει ποτέ.
Η Θεσσαλονίκη είναι μια ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονικά πόλη, όσον αφορά στην τοποθεσία και τα μνημεία της, όσον αφορά όμως στα κτίρια, μετριούνται στα δάχτυλα τα ενδιαφέροντα. Οι περισσότερες οικοδομές είναι τραγικές, είναι τελείως προφανές ότι δυστυχώς δεν έχουν σχεδιαστεί από αρχιτέκτονες, αλλά και οι ελάχιστες που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, σπάνια παρουσιάζουν ενδιαφέρον, κάτι που δεν ισχύει στην Αθήνα, όχι σε αυτό τον βαθμό τουλάχιστον.
Αγαπημένα κτίρια είναι κάποια από τα περίπτερα της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης που είναι αριστουργήματα του μοντερνισμού και φυσικά το Μέγαρο Μουσικής, το κτίριο Β’ που σχεδιάσαμε σε συνεργασία με τον Arata Isosaki. Ο άνθρωπος είναι ποιητής δεν είναι απλά αρχιτέκτονας, ο τρόπος που δουλεύει, οι τρόποι και η ευγένεια σε όλη την συνεργασία μας και στην προσωπική επαφή μαζί του, ήταν ένα σχολείο για όλους μας. Η άλλη μεγάλη επιρροή ήταν του καθηγητή και αγαπημένου συνεργάτη, Τάσου Κωτσιόπουλου. Είχαμε την τύχη να ξεκινήσουμε την πορεία μας μαζί του, ως συνέταιροι για 15 χρόνια κατά τη διάρκεια των οποίων μάθαμε πολλά, κάτι που μας οδήγησε να ιδρύσουμε το γραφείο Schema4 πριν 20 χρόνια. Συχνά μου λείπουν οι δημιουργικοί μας καυγάδες…
Περήφανη νιώθω για τα περισσότερα projects, συνήθως για το τελευταίο, που τώρα είναι το Wyndham Grand Nicosia, το οποίο μόλις σχεδιάσαμε και άρχισε να κατασκευάζεται. Ξεχωρίζω το Maestral Resort and Casino στο Μontenegro ήταν μια ιδιαίτερη εμπειρία τόσο ο ανασχεδιασμός του, όσο και η εμπειρία μου στη γείτονα χώρα και η επαφή με τους κατοίκους. Μοιάζουμε τόσο πολύ σε όλα, από τη μουσική τη λαϊκή τέχνη, μέχρι δυστυχώς, την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος… Ξεχωριστή θέση εννοείται ότι έχει στην καρδιά όλων μας το ΜΜΘ2 αλλά και το Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά, αυτό το αριστούργημα αρχιτεκτονικής που είχαμε την τύχη να μελετήσουμε και να παρακολουθήσουμε στη φάση της ανακατασκευής του.
Το αγαπημένο μου μέρος στην πόλη είναι η πλατεία Άθωνος στα Λουλουδάδικα, οι στοές με τα προϊόντα στα στενά δρομάκια, λιμάνι, παραλία, βαθύ κέντρο δηλαδή. Τα στέκια μου είναι αρκετά, θα με βρεις συχνά στο Βογατσικού (πρώην Βelair) που το αγαπώ όχι μόνο επειδή το έχω σχεδιάσει, αλλά και για τη συνέπεια που έχει σε όλα. Θα με συναντήσεις, επίσης, συχνά στο Κoyote, στη Νικολέτα στο Π22, στα Local, Canteen, Marea, Balkan, βαθύ κέντρο και πάλι.
Αγαπώ τη γκαλερί της Λόλας Νικολάου για τις επιλογές καλλιτεχνών που κάνει όλα αυτά τα χρόνια και για το Ντεπό απίθανων έργων, όπου πάντα υπάρχει κάτι που θέλω οπωσδήποτε…
Αγαπημένη επίσης συνήθεια το Gee List, περνάω συχνά όταν έχω κέφι για shopping, αλλά και όταν δεν έχω για να μου φτιάξει τη διάθεση η Ελένη με τις υπέροχες βιτρίνες της και τις επιλογές της από τις οποίες επίσης πάντα κάτι θέλω… θα με βρεις και στο Grigio Σάββατο πρωί, με φίλες να δοκιμάζουμε ρούχα και να κάνουμε styling η μία στην άλλη.
Βραδινές εξόδους σπάνια κάνουμε με τις παρέες μου, συνήθως πάμε κάπου για φαγητό μετά το γραφείο 8:00-11:00 το αργότερο και γελάμε πάντα, γιατί παλιά αυτή ήταν η ώρα που βγαίναμε. Αν βγούμε αργά θα είναι για σινεμά, κατά προτίμηση στο Ολύμπιον, για κάποιο πάρτι ή για να πάμε Partytoura, κάτι όχι και τόσο συχνό γιατί το ξενύχτι κανείς δεν το αντέχει πλέον.
Το καταφύγιο μου είναι το σπίτι μου που λόγω των πολλών ταξιδιών και των πολλών ωρών στο γραφείο δεν το χαίρομαι όσο θα ήθελα. Φυσικά πάντα μια βόλτα στην παραλία με το ποδήλατο είναι κάτι που με χαλαρώνει.
Στη Θεσσαλονίκη αγαπώ τα πάντα! Αγαπώ και τη Νάουσα που είναι η πόλη καταγωγής μου, πέρασα πολλές από τις διακοπές μου στα μονοπάτια του Βέρμιου, όπου μας δίδαξε τη φύση ο γεωπόνος πατέρας μου. Η Θεσσαλονίκη όμως είναι η πόλη που γεννήθηκα κι έζησα όλα μου τα χρόνια, τις σπουδές, τους έρωτες και τις φιλίες, τις χαρές και τις απώλειες, τις αγωνίες και τα γλέντια, όλα… Δε μπορώ να κρίνω την πόλη μου και δε μου ταιριάζει να γκρινιάζω. Είναι πολλά αυτά που θα μπορούσαν να έχουν γίνει, πολλά αυτά που έγιναν, η πραγματικότητα πάντα έχει δύο πλευρές και ο πατέρας μου μας έμαθε να βλέπουμε τα πράγματα θετικά.
Αν μπορούσα να αλλάξω κάτι στην πόλη αυτό θα ήταν η συμπεριφορά των ανθρώπων απέναντι στην πόλη. Δεν αντέχω όλους αυτούς που πουλάνε μυαλό και σε πρώτη ευκαιρία διπλοπαρκάρουν, ανεβαίνουν στους πεζόδρομους, αφήνουν τα σκουπίδια έξω από τους κάδους, γεμίζουν τα μπαλκόνια τους με ό,τι να ‘ναι άχρηστα πράγματα, κρεμάνε απαράδεκτες ταμπέλες στα μαγαζιά τους και τους φταίει πάντα κάποιος άλλος! Με δυο λέξεις αυτούς που δε σέβονται τον δημόσιο χώρο. Και δυστυχώς στην πόλη μας υπάρχουν πολλοί…
Η Θεσσαλονίκη είναι η πόλη μου, μικρή αλλά τελικά… αρκετή!
