Για πολλούς Ισραηλινούς, τα ελληνικά νησιά προσφέρουν τις απόλυτες διακοπές: φθηνές, κοντινές και πάνω από όλα διαφορετικές. Και αυτή η ποικιλομορφία περιλαμβάνει όλο το φάσμα από κολύμπι στην παραλία, επισκέψεις σε γραφικά χωριά, περιπάτους στη φύση και πολύ καλό φαγητό.
Ένα από τα αγαπημένα νησιά των Ισραηλινών – προς τα οποία υπάρχει και απευθείας πτήση κατά τη διάρκεια της σεζόν – είναι η Ζάκυνθος στο Ιόνιο Πέλαγος. Η έκτασή του είναι περίπου 407 τετραγωνικά χιλιόμετρα και ζουν εκεί περίπου 40.500 κάτοικοι.
Κάθε καλοκαίρι, εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες από την Ευρώπη, αλλά και φυσικά από το Ισραήλ, φθάνουν στο νησί.
Πόσοι όμως από τους Ισραηλινούς που κάνουν διακοπές στη Ζάκυνθο γνωρίζουν την ιστορία του υπέρτατου ηρωισμού των ηγετών του νησιού κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που έσωσαν τους ντόπιους Εβραίους από τα νύχια των Ναζί;
Οι Εβραίοι έφτασαν στη Ζάκυνθο ήδη τον 12ο αιώνα. Αυτοί ήταν Εβραίοι ρουμανικής κοινότητας, δηλαδή Εβραίοι από τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία, που δεν θεωρούνταν Ασκεναζίμ ή Σεφαραδίτες, αλλά κοινότητα από μόνη της. Μετά τους διωγμούς της Ισπανίας το 1492, ένα άλλο κύμα Εβραίων έφτασε στο νησί και περίπου 20 χρόνια αργότερα, η εβραϊκή κοινότητα στο νησί αριθμούσε πάνω από 13 χιλιάδες άτομα.
Οι Εβραίοι των δύο κοινοτήτων προσευχήθηκαν μαζί στη συναγωγή που ίδρυσαν, τη Ζακυνθεωτή. Τον 17ο αιώνα ιδρύθηκε μια άλλη συναγωγή, η Κερτάνη (που πήρε το όνομά της από τους Κρητικούς Εβραίους που ήρθαν στο νησί και το ίδρυσαν).
Στα τέλη του 18ου αιώνα οι συναγωγές καταστράφηκαν από σεισμούς και το 1833 χτίστηκε μια νέα συναγωγή με το όνομα «Σαλώμ»-σύμφωνα με το ρεπορτάζ του walla.co.il.
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, που άλλαξε το πρόσωπο της Ευρώπης, δεν γλίτωσε ούτε την Ελλάδα, στην οποία εισέβαλαν οι Γερμανοί και οι Ιταλοί το 1941.
Σύμφωνα με τη διανομή των «λάφυρων», οι Ιταλοί κατέλαβαν τη Ζάκυνθο, και για δύο περίπου χρόνια δεν έβλαψαν τους Εβραίους του νησιού, ο αριθμός των οποίων εκείνη την εποχή ήταν περίπου 275 άτομα. Επιπλέον, διοργάνωσαν ακόμη και χαρούμενες καλοκαιρινές κατασκηνώσεις για τα παιδιά του νησιού, μεταξύ των οποίων και οι Εβραίοι.
Ωστόσο, στις 9 Σεπτεμβρίου 1943, οι Ναζί ανέλαβαν τη διοίκηση του νησιού και αργότερα ο διοικητής τους, ο συνταγματάρχης Alfred Leet, απαίτησε από τους στρατιώτες του να συγκεντρώσουν όλους τους ντόπιους Εβραίους και να τους στείλουν στα στρατόπεδα εξόντωσης.
Ο ίδιος συνταγματάρχης απευθύνθηκε επίσημα στον δήμαρχο Ζακύνθου Λουκά Καρρέρ και τον διέταξε να ετοιμάσει έναν σημιτικό κατάλογο όλων των Εβραίων του νησιού, συμπεριλαμβανομένης της διεύθυνσης κατοικίας τους.
Ο δήμαρχος στράφηκε για να πάρει συμβουλές από τον Μητροπολίτη του νησιού Χρυσόστομο – ο οποίος γνώριζε ήδη τις διώξεις των Εβραίων. Οι δυο τους, σε μια τολμηρή απόφαση, αποφάσισαν να επιστρέψουν στον ναζί διοικητή μια λίστα στην οποία εμφανίζονται μόνο δύο ονόματα: το όνομα του δημάρχου και του μητροπολίτη. Τα δικά τους δηλαδή. Δήλωσαν μάλιστα ρητά: «Είμαστε οι πρώτοι Εβραίοι του νησιού, αν θέλετε να πάρετε τους Εβραίους μας – θα πάμε μαζί τους».
Ο Γερμανός διοικητής εξοργίστηκε, έκανε επιδρομή στην εβραϊκή συνοικία αλλά δεν βρήκε ζωντανή ψυχή εκεί. Ο λόγος: ήταν μέρος του σχεδιασμού των αρχηγών του νησιού. Οι δυο τους συμβούλεψαν τους Εβραίους της Ζακύνθου να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να κρυφτούν στα απομακρυσμένα χωριά στα βάθη του νησιού, όπου μάλιστα έλαβαν προστασία και κρυψώνα από τους ντόπιους. Ο Γερμανός συνταγματάρχης βρέθηκε σε αδιέξοδο και χωρίς άλλη επιλογή, σταμάτησε την εντολή απέλασης
Με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι περισσότεροι Εβραίοι της Ζακύνθου μετανάστευσαν στο Ισραήλ. Το 1947, όσοι παρέμειναν στο νησί βοήθησαν στην εγκατάσταση των χρωματιστών βιτρό μιας από τις κύριες εκκλησίες που είχαν ενσωματωθεί σε αυτό. Το 1982 πέθανε ο τελευταίος Εβραίος του νησιού, ο Αρμάντο Μόρντο.
Σε αναγνώριση του θάρρους τους και της σωτηρίας των Εβραίων του νησιού, το 1978 ο δήμαρχος Lucas Carrer και ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος Δημήτρης έλαβαν το σήμα των Δικαίων μεταξύ των Εθνών από το Yad Vashem.
Σήμερα, στον χώρο όπου στέκεται η συναγωγή «Shalom» (η οποία καταστράφηκε από σεισμό το 1953), υπάρχουν δύο μνημεία στη μνήμη αυτών των δύο ηρώων. Η κατασκευή των μνημείων ξεκίνησε το 1992 από την ελληνική εβραϊκή κοινότητα.
Οι Δίκαιοι Μεταξύ των Εθνών από το νησί της Ζακύνθου, Μητροπολίτης Χρυσόστομος/επίσημος ιστότοπος, αρχείο φωτογραφιών/Yad Vashem
Δίκαιοι μεταξύ των εθνών από το νησί της Ζακύνθου, δήμαρχος Lucas Carrer/Επίσημος ιστότοπος, Αρχείο φωτογραφιών/Yad Vashem
Οι νέοι νησιώτες σήμερα γνωρίζουν την ιστορία; Η Sheila Cohen Elbla Mezza, παιδαγωγός και καθηγήτρια αγγλικών από το Magen Yavneh, απαντά καταφατικά. Σύμφωνα με την ίδια, αρκετοί κάτοικοι του νησιού επισκέπτονται ακόμη και σήμερα τα μνημεία. Η Sheila, της οποίας η οικογένεια από την πλευρά της μητέρας της ανήκε στην κοινότητα της Ζακύνθου, λέει ότι «μεγάλωσα με αυτές τις ιστορίες από την παιδική μου ηλικία.
Από μικρή κατάλαβα επίσης πόσο καλοί ήταν οι χριστιανοί κάτοικοι του νησιού με την εβραϊκή κοινότητα εκείνες τις δύσκολες μέρες. ” Η οικογένειά της έφτασε στο ταξίδι της απόδρασης -μετά από ολιγοήμερη ταραχή στο δρόμο- στο εξοχικό σπίτι τους που βρισκόταν στο χωριό Κατάστρι, όπου κρύφτηκαν από τους Ναζί.
Σύμφωνα με τον Shiloh, η βαθιά σύνδεση μεταξύ των κοινοτήτων περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, τον εορτασμό κοινών εορτών. «Η μητέρα μου είπε ότι στο Simchat Torah οι Χριστιανοί γιόρταζαν με τους Εβραίους και αγαπούσαν ιδιαίτερα τον Πουρίμ – και το περίμεναν με ανυπομονησία».
Πριν από μερικά χρόνια, η Sheila δημοσίευσε ένα παιδικό βιβλίο με τίτλο «Ήρωες του νησιού της Ζακύνθου» (εκδόσεις Ofir Bikurim), το οποίο αφηγείται την ιστορία της κοινότητας εκείνων των ημερών.
Με την κυκλοφορία του βιβλίου, το 2018, η Sheila απευθύνθηκε στα παιδιά σε ένα σύντομο βίντεο που εμφανίστηκε στον ιστότοπο των εκδόσεων βιβλίων, στο οποίο δήλωσε «Είμαι σίγουρη ότι θα νιώσετε πιο δυνατοί όσον αφορά τις δυνάμεις του φωτός και της ανθρωπότητας στο αυτό (στο βιβλίο)».
Το εξώφυλλο του βιβλίου «Οι Ήρωες του Νησιού της Ζακύνθου», της Sheila Cohen Elbla-Matz/ευγενική προσφορά της οικογένειας
Σύμφωνα με αυτήν, το Ολοκαύτωμα είναι ένα δύσκολο θέμα για τα παιδιά για να το συγκρατήσουν και να το αντιμετωπίσουν και γι’ αυτό η ιστορία είναι γραμμένη με προσαρμοσμένο τρόπο και μάλιστα συνυφασμένη με ομοιοκαταληξίες.
Ωστόσο, είναι επίσης κατάλληλο για ενήλικες και και οι δύο τύποι κοινού θα εκτεθούν στη λιγότερο γνωστή πλευρά του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου: τη συμπόνια, τη θυσία και την καλοσύνη – ακόμα και των τελείως αγνώστων.
Τι σας παρακίνησε να γράψετε το βιβλίο;
“Αυτή είναι μια πολύ ιδιαίτερη ιστορία, μια ιστορία για μια κοινότητα που σώθηκε στο σύνολό της. Αυτό είναι μαζί με το γεγονός ότι κανένας Χριστιανός δεν πρόδωσε κανέναν Εβραίο. Είναι σημαντικό να καταλάβουμε: υπήρξε μια σφοδρή πείνα στο νησί και οι Ναζί υποσχέθηκε άφθονα προϊόντα διατροφής σε όποιον θα πρόδιδε Εβραίους.
Η ίδια ταξίδεψε στη Ζάκυνθο αρκετές φορές. “Επισκέφτηκα τα διάφορα χωριά και γνώρισα ανθρώπους που έσωσαν Εβραίους, συμπεριλαμβανομένης της οικογένειάς μου. Αυτές οι επισκέψεις είναι πολύ συγκινητικές. Είμαι σε στενή επαφή με τη Λένα Καρρέρ, την κόρη του δημάρχου Λουκά Καρρέρ. Αυτές τις μέρες, κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα, καλεί και απαιτεί την ειρήνη μας», λέει.
Κατά τη διάρκεια μιας από τις επισκέψεις της στο νησί, το 2006, η Shiloh πήγε να βρει δύο από τις χριστιανές φίλες της μητέρας της, τη Λαμπρινή και την Καθαρίνα, για τις οποίες είχε πει στη Shiloh από τότε που ήταν παιδί. Όμως από την αναζήτηση δεν βρέθηκε τίποτα. Σε μια άλλη επίσκεψη, περίπου ένα χρόνο αργότερα, τα κατάφερε με τη βοήθεια κάποιων που πέθαναν.
