Ο Stewart Brand σταμάτησε κοντά στο τέλος ενός απότομου μονοπατιού, 500 μόλις μέτρα μακριά από ένα κατακόρυφο βράχο γεμάτο με κάκτους στην πλευρά ενός βουνού ύψους 1.800 μέτρων στο νότιο Τέξας. Είχε κάνει πεζοπορία για τρεις ώρες προκειμένου να ελέγξει ένα project και τώρα στεκόταν κοντά σε ένα άνοιγμα σήραγγας που μοιάζει με την είσοδο ενός παλιού ορυχείου.
Από τον John Markoff/New York Times
Η κατασκευή όμως δεν είναι παλιά. Μέσα υπάρχει κάτι νέο, με σκοπό να ενθαρρύνει την κοινωνία προκειμένου να αναλογιστεί την υποχρέωσή της απέναντι στις αμέτρητες μελλοντικές γενιές. Το άνοιγμα στην όψη του βράχου οδηγεί σε κάτι που ονομάζεται το Ρολόι του Μεγάλου Τώρα. Στεγάζεται σε έναν κυλινδρικό χώρο ύψους 152 μέτρων, κοίλο μέσα στο βουνό και έχει σχεδιαστεί για να μετράει το χρόνο χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, για 10.000 χρόνια.
Ο 83χρονος Brand είναι ο πρόεδρος του Long Now Foundation και το νέο έργο του προήλθε από την επιθυμία του να επικεντρωθεί σε αυτό που αποκαλεί «μακροπρόθεσμη ευθύνη και σκέψη». Η κατασκευή του ίδιου του ρολογιού έγινε εφικτή λόγω της συνεισφοράς του μεγαλύτερου ευεργέτη του ιδρύματος, του Jeff Bezos, ενός από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο.
Το ρολόι είναι ακόμα υπό κατασκευή. Αλλά όταν ολοκληρωθεί, θα αντιπροσωπεύει τη μεγαλύτερη «μακροπρόθεσμη σκέψη», η οποία θα γίνει τελικά δυνατή από χρήματα ενός ανθρώπου που παρέχει την απόλυτη στιγμιαία ικανοποίηση στον άνθρωπο με τις αγορές τους με την χρήση ενός και μόνο κλικ (Amazon).
Ωστόσο, ο Brand ήταν στην πρώτη γραμμή της πρόβλεψης του κόσμου που ζούμε σήμερα και μέσα στον οποίο έγινε πραγματικότητα η τεράστια περιουσία ανθρώπων όπως ο Bezos, σε μία περιοχή του πλανήτη όπου η τεχνολογία συνέδεσε τους πάντες. Η γραφή, οι ιδέες και η κοινότητα που δημιούργησε στο Menlo Park της Καλιφόρνια, στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ήταν αναπόσπαστο μέρος των δυνάμεων που συγχωνεύτηκαν στην περιοχή και που θα ονομαζόταν Silicon Valley το 1971.
Η μεγαλύτερη καινοτομία του Brand, ωστόσο, ίσως είναι ο τρόπος με τον οποίο έχει διδάξει τους ανθρώπους να κοιτάζουν τον κόσμο. Στη δεκαετία του 1960 έδωσε μία σαφή εικόνα του πλανήτη Γη στο αμερικάνικο εναλλακτικό περιοδικό «The Whole Earth Catalog» («Ολόκληρος ο κατάλογος της Γης»), που έγινε Βίβλος για τη γενιά των baby boommers (όσοι γεννήθηκαν την περίοδο 1946-1964). Ο ίδιος κέρδισε το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου το 1972 και πούλησε τρία εκατομμύρια αντίτυπα τα πρώτα τρία χρόνια της κυκλοφορίας του. Σχεδιασμένο εν μέρει από την εταιρεία L.L. Bean, προοριζόταν αρχικά ως πηγή γνώσης για τους φίλους του που επέστρεφαν στην περιοχή. Τελικά, έγινε ένα εγχειρίδιο επανεφεύρεσης του κόσμου για μια ολόκληρη γενιά, συμπεριλαμβανομένου του Steve Jobs της Apple.
Μάλιστα, το 2005, ο Jobs σε μία ομιλία του στο Stanford, ανέφερε τον Brand ως μια σημαντική επιρροή στη ζωή του και εξήγησε τι ήταν το «The Whole Earth Catalog» για τη νεότερη γενιά: «Ήταν κάπως σαν την Google σε χαρτί, 35 χρόνια πριν εμφανιστεί η Google», ανέφερε τότε. «Ήταν ιδεαλιστικό και γεμάτο με προσεγμένα εργαλεία και εξαιρετικές ιδέες».
Ο Brand επινόησε τον όρο «προσωπικός υπολογιστής» το 1974, αρκετά χρόνια αφότου έγραψε ένα άρθρο για το Rolling Stone στο οποίο είχε δώσει μία εικόνα του μέλλοντος του ψηφιακού κόσμου. Οι υπολογιστές, προέβλεψε, θα ήταν η επόμενη σημαντική τάση μετά τα… ψυχεδελικά φάρμακα: «Αυτά είναι καλά νέα, ίσως τα καλύτερα μετά τα ψυχεδελικά. Είναι πολύ μακριά από την πορεία της σχολής φιλελεύθερης κριτικής των υπολογιστών, αλλά παραδόξως συμβαδίζει με τις ρομαντικές φαντασιώσεις των προγόνων της επιστήμης», έγραψε.
Τώρα ο Brand, που από πολλούς θεωρείται ένας από τους εξέχοντες μελλοντολόγους των ΗΠΑ, είναι απασχολημένος με τη βοήθεια στη δημιουργία αυτού του ρολογιού των 10.000 ετών, σε μια πορεία προς αυτό που πιστεύει ότι θα είναι ένα «μακροπρόθεσμο μέλλον για τον πολιτισμό».
Ο Brand διέθετε πάντα την απόκοσμη ικανότητα στο να μπορεί να εντοπίζει τις τάσεις από νωρίς ή να συμμετέχει σε αυτές, σαν τον Forrest Gump με το υψηλό I.Q., έτοιμος να πετάξει για το next big thing πριν προλάβουν όλοι οι άλλοι.
Stewart Brand at Whole Earth Truckstore
Για παράδειγμα, το 1967, όταν πολλοί από τους φίλους του επέστρεφαν στην περιοχή για να ιδρύσουν κοινότητες, ο Brand ήταν ήδη στην καρδιά του τόπου, ο οποίος σύντομα θα ονομάζονταν Silicon Valley. Στο ημερολόγιό του εκείνη την εποχή, έγραφε ότι ζούσε στο Menlo Park «με την πρόθεση να αφήσει την τεχνολογία μου να συμβεί εδώ».
Το «The Whole Earth Catalog» είχε υπότιτλο «Access to Tools» (Πρόσβαση στα Εργαλεία) και αργότερα, καθώς ο παλμός της εποχής χτυπούσε ξέφρενα στη Silicon Valley, μια μεγάλη ομάδα συγγραφέων, όπως ο Franklin Foer στο «World Without Mind», η Jill Lepore στο «These Truths» και ο Jonathan Taplin στο «Move Fast and Break Things», επεσήμαναν τον Brand ως τον αρχικό τεχνολογικό ουτοπιστή. Τα λόγια και οι ιδέες του, υποστήριξαν, σαγήνευσαν και ενέπνευσαν τους μηχανικούς που δημιούργησαν τον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο.
Ο Brand, που θεωρεί τον εαυτό του αδυσώπητο πραγματιστή, αμφισβητεί αυτό τον χαρακτηρισμό. «Όλες οι ουτοπίες είναι δυστοπίες», είπε κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας μας αυτόν τον μήνα στο ακατάστατο γραφείο του στην προκυμαία Sausalito της Καλιφόρνια, εκεί που μένει από τις αρχές της δεκαετίας του 1970.
«Οι ουτοπιστές λένε: “Το κατάλαβα, έχω ένα σύστημα. Έχω ένα σχέδιο. Πραγματικά θα λειτουργήσει τώρα. Πρέπει απλώς να κάνουμε τους ανθρώπους να το καταλάβουν και να το εκτιμήσουν και μετά να τηρήσουμε το σχέδιο”. Δεν είναι έτσι», τόνισε. Δεν είναι αυτός ο τρόπος που ο ίδιος σκέφτεται.
Ωστόσο, παραμένει ακλόνητος στην αισιοδοξία του για το μέλλον. Σήμερα, στα 83 του, ο Brand δεν παρακολουθεί πλέον τον κόσμο των υπολογιστών τόσο στενά όσο κάποτε. Ταυτόχρονα, δεν έχει υποχωρήσει από τη βεβαιότητά του ότι το μέλλον της ανθρωπότητας έγκειται στην ικανότητά μας να αναπτύσσουμε τεχνολογία: Νέα εργαλεία για την αντιμετώπιση όλων των προκλήσεων, από την κλιματική αλλαγή έως την αποκατάσταση της απειλής που έχουν θέσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τις δημοκρατίες.
Την τελευταία δεκαετία έχει επικεντρωθεί σε δύο πράγματα, το Ρολόι του Μεγάλου Τώρα και το Revive & Restore (Ανασταίνω και Επαναφέρω), ένα έργο που δημιούργησε με τη σύζυγό του, Ryan Phelan, το 2012, για να υποστηρίξει τις προσπάθειες για την προστασία των απειλούμενων ειδών και πιθανώς την αναβίωση των εξαφανισμένων ειδών χρησιμοποιώντας προηγμένες τεχνολογίες.
Πρόσφατα άρχισε να υποστηρίζει την ιδέα των «προβλεπόμενων συνεπειών», όρος που επινοήθηκε από την Phelan και τον οργανισμό Revive & Restore, ως αντίδοτο στον ευρέως κοινό φόβο για τις ακούσιες συνέπειες των νέων τεχνολογιών. Ο Brand συνδέθηκε στενά με την εμφάνιση του περιβαλλοντικού κινήματος τη δεκαετία του 1960, αλλά βρέθηκε απέναντι του, καθώς συχνά έχει αντιταχθεί στις τεχνολογίες που έχει ευνοήσει το κίνημα.
Όταν έφτασε για πρώτη φορά στο Sausalito τη δεκαετία του 1970, ξεκίνησε το «CoEvolution Quarterly». Το ιδιόρρυθμο περιοδικό δημοσίευσε κάποτε μία μελέτη σχετικά με τη δυνατότητα οικοδόμησης διαστημικών αποικιών, τρομοκρατώντας στην πορεία αρκετούς από τους πιστούς αναγνώστες του, που πίστευαν με πάθος ότι το ανθρώπινο είδος έπρεπε να επιδιορθώσει τη ζημιά που είχε κάνει στη γη πριν πάει στο διάστημα.
Αυτό το περιοδικό οδήγησε πολλούς να χαρακτηρίσουν τον Brand φουτουριστή, μια κατηγορία που τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 συνδέθηκε στενά με τη γενικά ρόδινη άποψη της Silicon Valley για τον κόσμο. Ο Brand, ωστόσο, αποφεύγει τον φουτουρισμό, προτιμώντας την ιδέα της «μακροπρόθεσμης σκέψης».
«Αν αλλάξεις την προοπτική σου από μελλοντική σε μακροπρόθεσμη, όλα γίνονται καλύτερα», λέει. Ωστόσο, η αισιοδοξία του Brand μπορεί μερικές φορές να αποδειχθεί εμπόδιο. Ο ίδιος είδε τη σκοτεινή πλευρά της διαδικτυακής ανωνυμίας στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και προσπάθησε να σχεδιάσει έναν εικονικό χώρο συγκέντρωσης που ονόμασε «Whole Earth ’Lectronic Link, or the WELL». Όραμα του ήταν η δημιουργία μιας φιλικής κοινότητας που θα απέφευγε τις παγίδες που παρουσίαζε ο νέος κόσμος των εικονικών χώρων συγκέντρωσης.
Το 1985 είπε στο περιοδικό KQED Focus: «Οι υπολογιστές καταστέλλουν την ζωώδη μας παρουσία. Όταν επικοινωνείς μέσω υπολογιστή, επικοινωνείς σαν… άγγελος». Δυστυχώς, αυτό πολύ γρήγορα αποδείχθηκε αναληθές σχεδόν σε κάθε επίπεδο. Αν και εκείνη την εποχή, αυτή η αισιοδοξία, δηλαδή ότι η τεχνολογία έκανε μόνο καλύτερους τους ανθρώπους, ήταν μια άποψη που συμμεριζόταν ευρέως μια γενιά πρωτοπόρων δημιουργών υπολογιστών.
Έξι χρόνια αργότερα, αφού δέχθηκε επανειλημμένες και προσωπικές επιθέσεις για προβλήματα με το WELL, παραιτήθηκε από το διοικητικό συμβούλιο θυμωμένος. Ωστόσο, παραμένει αισιόδοξος σχετικά με τις δυνατότητες επίλυσης των τρομακτικών προβλημάτων που έχουν αντιμετωπίσει οι σύγχρονες διαδικτυακές κοινότητες.
«Το τρολάρισμα που γιγαντώθηκε με το Twitter και το Facebook και ούτω καθεξής απέδωσε κατά κάποιο τρόπο», είπε. «Ξοδεύουν χρόνο, χρήματα και ανθρώπους στην προσπάθεια να μετριάσουν τα χειρότερα αδικήματα».
Ο Brand έμαθε να αποφεύγει να κάνει συγκεκριμένες προβλέψεις για το μέλλον το 2002, όταν περιόδευσε τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης πυρηνικών αποβλήτων στο όρος Yucca. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990, αντιτάχθηκε στην πυρηνική ενέργεια, αλλά άρχισε να ξανασκέφτεται την αντίθεσή του αφού ανακάλυψε, κατά τη διάρκεια αυτής της περιοδείας, ότι ορισμένοι ειδικοί πίστευαν ότι θα βρεθούν κάποιες νέες πυρηνικές τεχνολογίες για τη χρήση αυτού που σήμερα θεωρείται πυρηνικό απόβλητο. Αυτό άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόταν για το μέλλον γενικά.
«Μας έδειξε ότι η μακροπρόθεσμη σκέψη είναι στα καλύτερά της, όχι με όρους μακροπρόθεσμου σχεδιασμού αιώνα τον αιώνα ή ουτοπικού σχεδιασμού», είπε. «Αλλά προσπαθήστε να κρατάτε ανοιχτά όλα τα είδη επιλογών που είναι διαθέσιμα αυτήν τη στιγμή. Μην πετάτε επιλογές. Αυτό που συνίσταται για την πρόοδο είναι η προσθήκη περισσότερων επιλογών».
Ο Brand στην αρχική έκδοση του «The Whole Earth Catalog» έγραφε στον πρόλογο του: «Είμαστε σαν Θεοί και ίσως να τα καταφέρουμε καλά». Στο βιβλίο του το 2007, «Whole Earth Discipline», τροποποίησε την έκκλησή του σημειώνοντας: «Είμαστε σαν Θεοί και ΠΡΕΠΕΙ να τα καταφέρουμε καλά». Το βιβλίο του ενέκρινε την πυρηνική ενέργεια, τις γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες, τις μεγαλουπόλεις και τη γεωμηχανική.
Το βιβλίο αντιμετωπίστηκε από πολλούς περιβαλλοντολόγους με οργή, και πολλοί εξακολουθούν να τον βλέπουν ως εχθρό. Ωστόσο, εκείνος έχει μείνει σταθερά στην άποψή του ότι η πυρηνική ενέργεια θα είναι απαραίτητη προκειμένου να γίνει η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα. Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι έχει εκπλαγεί από την ταχεία πρόοδο που σημειώνεται σε άλλες βιώσιμες τεχνολογίες. Η ηλιακή ενέργεια έγινε καλύτερη γρηγορότερα από ό,τι περίμενε ποτέ, είπε, όπως και η χωρητικότητα των μπαταριών. Τελικά, για τον Brand όλα είναι ζήτημα προοπτικής.
