Δύο από τις πιο ισχυρές προσωπικότητες στον αγώνα κατά της πανδημίας βρέθηκαν αντιμέτωποι τον Ιούλιο κατά τη διάρκεια μιας τηλεσυνόδου κορυφής, κεκλεισμένων των θυρών, σχετικά με το πώς θα λάβουν περισσότερα εμβόλια οι πιο φτωχές χώρες του κόσμου. Ο 56χρονος Tedros Adhanom Ghebreyesus, ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, έκανε λόγο για «σοκαριστική ανισορροπία» στην προμήθεια εμβολίων. Είπε ότι ήταν απαράδεκτο το γεγονός ότι οι κατασκευαστές εμβολίων, οι φαρμακοβιομηχανίες, συνεχίζουν να επιδιώκουν υψηλότερες τιμές ενώ προμηθεύουν σε μεγάλο βαθμό τις πλούσιες χώρες αποκομίζοντας τεράστια κέρδη. «Ειλικρινά, δεν βλέπω τη δέσμευση που θα περίμενα από εσάς», είπε ο Tendros στους υπεύθυνους των εμβολίων κατά τη διάρκεια της τηλεδιάσκεψης.
Από τη Stephanie Baker και τον Vernon Silver, Bloomberg
Editors: Alan Katz και Chloe Whiteaker
Ο διευθύνων σύμβουλος της Pfizer Inc., Albert Bourla, του οποίου το εμβόλιο της εταιρείας χορηγήθηκε ήδη σε περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους, απάντησε, λέγοντας ότι ο Tendros μιλούσε «συναισθηματικά». «Στην πραγματικότητα, δεν είμαι συναισθηματικός», απάντησε εκείνος, τονίζοντας ότι υπήρχε επείγουσα ανάγκη να δοθούν περισσότερα εμβόλια.
Ο συγκεκριμένος διάλογος αποκαλύπτει μια δυσάρεστη αλήθεια: Η ανισότητα των εμβολίων δεν συνέβη από μόνη της. Ήταν αποτέλεσμα αποφάσεων εταιρικών και κυβερνητικών στελεχών. Σχεδόν ένα χρόνο μετά τις πρώτες δόσεις, οι παραγωγοί εμβολίων στη Δύση και οι αξιωματούχοι δημόσιας υγείας εξακολουθούν να αγωνίζονται να βρουν κοινό έδαφος προκειμένου να κλείσουν ένα χαοτικό χάσμα μεταξύ ορισμένων κρατών. Μόλις το 6% των ανθρώπων στην Αφρική είχαν εμβολιαστεί πλήρως στις αρχές Νοεμβρίου. Το σημείο που κολλάει όλη αυτή η προσπάθεια είναι το ποιος θα μπορέσει να ελέγξει τις μυστικές φόρμουλες εμβολίων αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Οι γενικές επιπτώσεις της σημερινής μονόπλευρης παγκόσμιας προσφοράς είναι σαφείς. Οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι, που… κάνουν μπάνιο με τα εμβόλια, αρχίζουν να τοποθετούν την πανδημία στο παρελθόν, ενώ ο κορωνοϊός εξακολουθεί να απλώνεται σε μεγάλο μέρος του κόσμου. Ωστόσο, τα αιτήματα, οι συζητήσεις και οι αποφάσεις που έφεραν τους παραγωγούς εμβολίων σε αυτό το σημείο μόλις τώρα έρχονται στο επίκεντρο.
Η Pfizer, η Moderna, η AstraZeneca και η Johnson & Johnson ξεκίνησαν πριν από ένα χρόνο, πάνω-κάτω από την ίδια αφετηρία, στέλνοντας τις περισσότερες από τις ποσότητες τους σε πλούσιες χώρες και όχι σε φτωχές. Στη συνέχεια, όμως, πήραν διαφορετικούς δρόμους, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί από την Airfinity με έδρα το Λονδίνο.
Η Moderna, η οποία δεν είχε παραγάγει ποτέ ένα προϊόν με άδεια χρήσης φαρμάκου πριν από την Covid, μόλις και μετά βίας κέρδισε από την προμήθεια πλουσιότερων εθνών μέχρι πρόσφατα, κυρίως λόγω των περιορισμών στις εξαγωγές και των πρώιμων δεσμεύσεων προμήθειας προς τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, δήλωσε ο διευθύνων σύμβουλος Stephane Bancel στο Bloomberg την 1η Νοεμβρίου.
Το εμβόλιο μίας δόσης Johnson & Johnson, που έφτασε μήνες μετά τα άλλα τρία, αποδείχθηκε ότι ήταν σχετικά μικρός παίκτης.
Η AstraZeneca, η οποία αρχικά υποσχέθηκε να πουλήσει το εμβόλιο της σε τιμές κόστους κατά τη διάρκεια της πανδημίας, αύξησε γρήγορα την προσφορά της σε φτωχότερες χώρες, κυρίως με την αδειοδότηση της φόρμουλας της σε έναν παραγωγό στην Ινδία.
Μετά είναι η Pfizer… Με τον Γερμανό συνεργάτη της BioNTech, η εταιρεία με έδρα τη Νέα Υόρκη, παράγει και διανέμει τη μεγαλύτερη ποσότητα ενός από τα πιο αποτελεσματικά εμβόλια, το οποίο αναμένεται να αποφέρει έσοδα 36 δισεκατομμυρίων δολαρίων φέτος. Τα δεδομένα διανομής δείχνουν ότι η Pfizer είναι η Νο. 1 πηγή εμβολίων κατά της Covid για τις πιο πλούσιες χώρες. Μάλιστα, η Pfizer ενίσχυσε περαιτέρω την πρώτη θέση της στην πανδημία όταν ανακοίνωσε στις αρχές Νοεμβρίου ότι είχε αναπτύξει ένα χάπι για την Covid το οποίο μειώνει τις νοσηλείες και τους θανάτους κατά 89%. Η ίδια, έως και σήμερα, δεν έχει διευκρινίσει πώς θα τιμολογήσει ή θα διανείμει το χάπι, αλλά δεδομένου ότι η παραγωγή είναι περιορισμένη βραχυπρόθεσμα, τα εμβόλια παραμένουν το κεντρικό όπλο κατά της πανδημίας.
Τους τελευταίους μήνες, η Pfizer έχει αρχίσει να αυξάνει γρήγορα τις παραδόσεις εμβολίων εκτός των πλουσιότερων χωρών. Έως τις 7 Νοεμβρίου, είχε στείλει περισσότερες από 658 εκατομμύρια δόσεις σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, σε σχέση με τα 2 δισεκατομμύρια που παρήγαγε, είπε η εταιρεία. Μέχρι το τέλος του έτους, αναμένει ότι ο αριθμός αυτός θα φτάσει τα 1,1 δισεκατομμύρια δόσεις από περίπου 3 δισεκατομμύρια που θα παραχθούν.
Ωστόσο, υπάρχει ένα σημείο στο οποίο ο Διευθύνων Σύμβουλος της Pfizer δεν θα υποχωρήσει: Στην παραχώρηση της μυστικής φόρμουλας του εμβολίου του. Χώρες με επικεφαλής την Ινδία και τη Νότια Αφρική έχουν προωθήσει μια πρόταση στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου για την παραίτηση των εταιρειών από τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας σχετικά με τα εμβόλια και τις θεραπείες κατά της Covid. Ο Bourla, ο οποίος αποκάλεσε τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας «αίμα του ιδιωτικού τομέα», ήταν ο πιο ειλικρινής μεταξύ των συναδέλφων CEOs των φαρμακοβιομηχανιών στο να αντισταθεί στις εκκλήσεις να μοιραστεί την τεχνολογία του, παρόλο που όλοι λένε ότι αυτό θα σήμαινε, θεωρητικά, πως μαζί με τους άλλους θα μπορούσαν να παραχθούν πολλές περισσότερες δόσεις.
«Η πρόταση απαλλαγής βασίζεται στην εσφαλμένη αντίληψη ότι η πρόσβαση στα εμβόλια είναι περιορισμένη λόγω των σημερινών επιπέδων παραγωγής», δήλωσε η Pfizer σε ανακοίνωση της, απαντώντας σε ερωτήσεις του Bloomberg σχετικά με αυτήν την ιστορία. «Η βιομηχανία είναι ήδη σε καλό δρόμο για να παράγει αρκετά εμβόλια για ολόκληρο τον κόσμο μέχρι τα μέσα του επόμενου έτους» αναφέρεται ακόμα.
Η ανακοίνωση της εμπορικής αντιπροσώπου των ΗΠΑ, Katherine Tai, στις αρχές Μαΐου, ότι η κυβέρνηση Biden θα υποστηρίξει την παραίτηση από την πνευματική ιδιοκτησία, έδωσε ώθηση στη φαρμακοβιομηχανία, ανατρέποντας την υποστήριξη δεκαετιών της Ουάσιγκτον σχετικά με την προστασία πνευματικής ιδιοκτησίας. Μέσα στην Pfizer ξεκίνησε αναταραχή, με τα στελέχη να πραγματοποιούν συναντήσεις στις οποίες υποστήριζαν πώς η εταιρεία θα μπορούσε να πληγεί σοβαρά, σύμφωνα με άτομα που γνωρίζουν την κατάσταση.
Τον επόμενο μήνα, η Pfizer συμφώνησε να πουλήσει 500 εκατομμύρια δόσεις σε τιμή κόστους στις ΗΠΑ για τη διανομή σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, ένα πρόγραμμα που έκτοτε διπλασιάστηκε σε 1 δισεκατομμύριο δόσεις. Αφού πραγματοποίησε αυτή τη συμφωνία, η φαρμακοβιομηχανία απομακρύνθηκε από τις διαπραγματεύσεις με τη Covax για μια μεγάλη νέα συμφωνία προμήθειας, δηλαδή από το πρόγραμμα που υποστηρίζεται από τον ΠΟΥ για την παράδοση εμβολίων σε φτωχότερες χώρες.
«Η προσέγγισή τους στο θέμα ήταν, “αφήστε μας να ελέγξουμε τις προμήθειες και θα συνεργαστούμε με χώρες προκειμένου να αυξήσουμε τις δωρεές”», αναφέρει για την Pfizer ο Brook Baker, καθηγητής νομικής στο Northeastern University. «Η βιομηχανία φαρμάκων γνωρίζει ότι η παραίτηση αποτελεί απειλή για το επιχειρηματικό της μοντέλο».
Το μήνυμα του Bourla προς τις φτωχότερες χώρες είναι «βιαστείτε να αγοράσετε» το προϊόν του, το οποίο πουλά σε χαμηλότερη τιμή. Για τις πλουσιότερες χώρες, ο Bourla έχει συγκρίνει το κόστος μίας δόσης με την τιμή ενός γεύματος σε πακέτο, ή περίπου 20$. Για τα κράτη μεσαίου εισοδήματος η τιμή πέφτει στο μισό ενώ στις φτωχές χώρες πουλά σε τιμές κόστους.
«Θα πρέπει να κάνουν τις παραγγελίες τους για το 2022», είπε ο Bourla σε τηλεοπτική συνέντευξη του στο Bloomberg στις 2 Νοεμβρίου. Ερωτηθείς εάν τα εμβόλια του λαμβάνουν υπόψη τη συχνότητα της Covid σε μια χώρα, απάντησε πως όχι. «Κινούμαστε με γνώμονα το πόσες δόσεις διαθέτουμε και το ποιος θέλει να τις πάρει», είπε. «Οι περισσότερες συζητήσεις αυτή τη στιγμή γίνονται με χώρες μεσαίου και υψηλού εισοδήματος. Κυρίως με υψηλά εισοδήματα».
Οποιαδήποτε κριτική για την προσέγγιση της Pfizer έρχεται μετά από κάτι που μπορεί να περιγραφεί μόνο ως μια εξαιρετική προσπάθεια για την ανάπτυξη ενός εμβολίου που ο κόσμος είχε πολύ μεγάλη ανάγκη. Από τις πρώτες μέρες της πανδημίας, η εταιρεία έκανε τα πάντα προκειμένου να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό εμβόλιο και πράγματι δημιούργησε σε χρόνο ρεκόρ μία από τις μεγαλύτερες και ταχύτερες επιστημονικές ανακαλύψεις στην ιστορία των φαρμάκων.
Χωρίς τον Bourla στο τιμόνι κάτι τέτοιο μπορεί και να μην είχε συμβεί. Ως Διευθύνων Σύμβουλος, ρίσκαρε μια συνεργασία με την BioNTech για την ανάπτυξη ενός εμβολίου χρησιμοποιώντας μία μη αποδεδειγμένη τεχνολογία, την mRNA, κάτι που ονόμασε Project Lightspeed. Παρακίνησε όλους στην εταιρεία να ξοδέψουν ό,τι χρειάζεται για να βρουν ένα εμβόλιο που να είναι αποτελεσματικό. Ρύθμισε κατάλληλα ακόμα και το φωτισμό του κτιρίου της Pfizer για να διασφαλίσει ότι οι δόσεις, οι οποίες έπρεπε να διατηρηθούν στους μείον 70 βαθμούς Κελσίου, θα παρέμειναν σταθερές και θα παραδίδονταν μαζικά.
Η επιτυχία αυτού του στοιχήματος έχει κάνει την Pfizer τον πρώτο δρομέα στον παγκόσμιο αγώνα για τα εμβόλια κατά της Covid-19. Πήρε την πρώτη έγκριση από μια δυτική φαρμακευτική υπηρεσία (FDA) και το εμβόλιο αποφέρει τα περισσότερα έσοδα και κέρδη (20 δισεκατομμύρια δολάρια σε κέρδη προ φόρων το 2021, συμπεριλαμβανομένου του μεριδίου 50% που πηγαίνει στην BioNTech, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Bloomberg Intelligence). Επίσης, ήταν το πρώτο εμβόλιο που εγκρίθηκε για αναμνηστικούς εμβολιασμούς. Τέλος, πιο πρόσφατα, στα τέλη Οκτωβρίου, έγινε το πρώτο εμβόλιο που εγκρίθηκε στις ΗΠΑ για παιδιά κάτω των 12 ετών.
Η Moderna, η οποία θα πετύχει λιγότερο από το ήμισυ των εσόδων της Pfizer από το εμβόλιο κατά της Covid, αναμένεται από τους αναλυτές να κερδίσει 12,2 δισεκατομμύρια δολάρια προ φόρων φέτος.
Η Johnson & Johnson δεσμεύτηκε να πουλήσει τα εμβόλιά της χωρίς κέρδος κατά τη διάρκεια της πανδημίας.
Η AstraZeneca μεταπήδησε σε ένα κερδοσκοπικό μοντέλο στις 12 Νοεμβρίου, λέγοντας ότι η πανδημία περνά σε μια πιο «ενδημική» φάση, στην οποία η ασθένεια εντοπίζεται μόνο σε συγκεκριμένους ανθρώπους ή σε ορισμένες περιοχές.
Η Pfizer ανέφερε ότι οι πρώτες της συμφωνίες για την πανδημία αφορούσαν κυρίως χώρες με υψηλότερο εισόδημα, επειδή, εν μέρει, λιγότερο πλούσιες χώρες που προσέγγισε είχαν επιλέξει να κάνουν παραγγελίες από άλλες εταιρείες. «Η ετοιμότητα κάθε χώρας» αποτέλεσε επίσης εμπόδιο για τα φτωχότερα κράτη, ισχυρίστηκε η Pfizer, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητας χειρισμού των δόσεων σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες, καθώς και «ζητήματα με τη ζήτηση και την εμπιστοσύνη έναντι των εμβολίων».
Μόλις οριστικοποιηθούν οι συμφωνίες, η πραγματική παραγωγή και μετακίνηση των φιαλιδίων μπορεί να πάρει χρόνο. Από τις δόσεις που η Pfizer υποσχέθηκε να πουλήσει στις ΗΠΑ για αναδιανομή στο εξωτερικό, περίπου οκτώ στις 10 δεν έχουν προγραμματιστεί να παραδοθούν μέχρι το επόμενο έτος. Η Moderna κατέληξε σε συμφωνία με την Covax στις 3 Μαΐου για την παροχή έως και 500 εκατομμυρίων δόσεων, αλλά οι περισσότερες από αυτές θα αποσταλούν το 2022.
Η Ινδία και η Νότια Αφρική συνειδητοποίησαν αυτή την ανισότητα πολύ πριν αρχίσουν οι εμβολιασμοί. Τον Οκτώβριο του 2020, υποστήριξαν την πρόταση στον ΠΟΥ για προσωρινή παραίτηση από τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Ενώ ο Bourla ηγήθηκε της κοινής αντίθεσης των φαρμακοβιομηχανιών, υπήρξαν τελικά λιγότερες αντιπαραθέσεις. Η Moderna υποσχέθηκε να μην επιβάλει τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας που σχετίζονται με τον Covid-19 κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Η AstraZeneca υποστήριξε ένα λεγόμενο μοντέλο «τρίτου δρόμου» που βασίζεται σε μη κερδοσκοπικές τιμές και αδειοδοτημένες μεταφορές τεχνολογίας σε κατασκευαστές σε όλο τον κόσμο. Η Johnson & Johnson έχει ακολουθήσει παρόμοια προσέγγιση, κάνοντας διαπραγματεύσεις για συμφωνίες παραγωγής για το εμβόλιο της στη Νότια Αφρική και την Ινδία, αν και η παραγωγή της ήταν πολύ χαμηλότερη.
Η παράδοση του ΠΟΥ να λαμβάνει αποφάσεις με συναίνεση καθιστά την ιδέα της παραίτησης μακροπρόθεσμη, αλλά οι καταστάσεις πλέον πιέζουν αφόρητα προκειμένου να συμβεί κάτι άμεσα, μετά μάλιστα και από την υποστήριξη των ΗΠΑ τον Μάιο. Έκτοτε ακολούθησαν αρκετές άλλες χώρες. Ήδη, περισσότερες από 120 δηλώνουν τώρα ότι υποστηρίζουν ή υποστηρίζουν επίσημα την παραχώρηση των πατεντών χωρίς πνευματικά δικαιώματα, ένα ζήτημα που θα τεθεί σε υπουργική συνάντηση του ΠΟΥ στα τέλη αυτού του μήνα. Από την άλλη πλευρά, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιτίθεται και αντ’ αυτού έχει προτείνει μια σειρά μέτρων που υποστηρίζει ότι θα επιτρέψουν στις αναπτυσσόμενες χώρες να χρησιμοποιήσουν τα υπάρχοντα εμπορικά εργαλεία για να επεκτείνουν τις παραγωγικές τους ικανότητες. Το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελβετία και η Νορβηγία έχουν επίσης αντιταχθεί στην πρόταση.
Η εμπορική αντιπρόσωπος των ΗΠΑ, Katherine Tai, ανέφερε στους δημοσιογράφους στις 10 Νοεμβρίου ότι οι ΗΠΑ θα προωθήσουν την πρόταση παραίτησης στην υπουργική συνάντηση, αποκαλώντας το «ένα πολύ ισχυρό μήνυμα από τις αναπτυσσόμενες χώρες στον ΠΟΥ ότι χρειάζονται ανακούφιση σε αυτή την πανδημία».
Ωστόσο, οι φαρμακευτικές εταιρείες έχουν υποστηρίξει ότι η άρση των περιορισμών IP δεν θα βοηθήσει στον ταχύτερο εμβολιασμό των ανθρώπων. Σε μια ενημέρωση τύπου στις 7 Σεπτεμβρίου, που διοργάνωσε η Διεθνής Ομοσπονδία Φαρμακευτικών Κατασκευαστών με έδρα τη Γενεύη, ο Bourla και οι συνεργάτες του ανέφεραν ότι δεν υπάρχει ανάγκη να παραιτηθούν από τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στα εμβόλια επειδή η βιομηχανία έβγαζε ήδη αρκετά για όλους. «Αν αφήσετε την τρέχουσα βιομηχανία να δουλέψει σκληρά και να κάνει ό,τι χρειάζεται να κάνει, όπως απέδειξε ο Albert [Bourla], νομίζω ότι θα είναι αρκετό». δήλωσε ο Paul Stoffels, επικεφαλής επιστημονικός υπεύθυνος της Johnson & Johnson. «Οι διαφορετικές εταιρείες θα χρειαστούν πολύ περισσότερο χρόνο», υποστήριξε. Στην ενημέρωση, ο Bourla προέτρεψε τις χώρες να κάνουν τις παραγγελίες τους.
Στον ΠΟΥ, ο Tendros ήταν ήδη γνώστης της κατάστασης: «Τρομοκρατήθηκα», ανέφερε την επόμενη μέρα σε συνέντευξη Τύπου. «Δεν θα μείνω σιωπηλός όταν οι εταιρείες και οι χώρες που ελέγχουν την παγκόσμια προσφορά εμβολίων πιστεύουν ότι οι φτωχοί του κόσμου πρέπει να χορταίνουν με υπολείμματα».
Η μυστική φόρμουλα που προστατεύει ο Bourla είναι πολύ πιο περίπλοκη από μια απλή συνταγή. To εμβόλιο της Pfizer έχει περισσότερα από 280 υλικά κατασκευασμένα από προμηθευτές σε 19 χώρες, πολλά από τα οποία προστατεύονται με τη μία ή την άλλη μορφή τους. Για να μπορέσει ένας κατασκευαστής να παράγει ένα εμβόλιο, θα πρέπει να διαπραγματευτεί πολλαπλές άδειες για να αποκτήσει δικαιώματα για τα πάντα, από λιπίδια έως κλώνους mRNA αλλά και εμπορικών μυστικών που χρησιμοποιούνται στη διαδικασία παραγωγής. Η πρόταση παραίτησης θα μπορούσε θεωρητικά να το κάνει με μια κίνηση…
