Ο κόσμος σε όλο τον πλανήτη παλεύει με τις αδυσώπητες αυξήσεις των τιμών της ενέργειας σε οτιδήποτε, από τη βενζίνη και το φυσικό αέριο μέχρι τον άνθρακα. Κάποιοι φοβούνται ότι αυτό μπορεί να είναι μόνο η αρχή.
Νυν και πρώην αξιωματούχοι ενέργειας ανέφεραν στο CNN ότι ανησυχούν πως η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, μετά από χρόνια υποεπενδύσεων στον ενεργειακό τομέα, οδήγησε τον κόσμο σε μια κρίση που θα ανταγωνιστεί ή και θα ξεπεράσει τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 και των αρχών της δεκαετίας του 1980.
Από τον Matt Egan/CNN Business
«Σήμερα έχουμε μια κρίση πετρελαίου, μια κρίση φυσικού αερίου και μια κρίση ηλεκτρικής ενέργειας ταυτόχρονα», είπε ο Fatih Birol, επικεφαλής της ομάδας παρακολούθησης της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας, στο Der Spiegel σε μια συνέντευξη που δημοσιεύθηκε αυτή την εβδομάδα. «Αυτή η ενεργειακή κρίση είναι πολύ μεγαλύτερη από τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 και του 1980. Και πιθανότατα θα διαρκέσει περισσότερο».
Η παγκόσμια οικονομία κατάφερε σε μεγάλο βαθμό να αντέξει τις αυξανόμενες τιμές της ενέργειας μέχρι στιγμής. Ωστόσο, οι τιμές θα μπορούσαν να συνεχίσουν να αυξάνονται σε μη βιώσιμα επίπεδα, καθώς η Ευρώπη προσπαθεί να απογαλακτιστεί από το ρωσικό πετρέλαιο και, ενδεχομένως, από το αέριο. Οι ελλείψεις εφοδιασμού θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ορισμένες δύσκολες επιλογές στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου του δελτίου τιμών άρα και ποσοτήτων.
Ο Joe McMonigle, γενικός γραμματέας του Διεθνούς Φόρουμ Ενέργειας, δήλωσε ότι συμφωνεί με αυτή την απαισιόδοξη πρόβλεψη του IEA. «Έχουμε ένα σοβαρό πρόβλημα σε όλο τον κόσμο για το οποίο νομίζω ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής μόλις άρχισαν να ξυπνούν. Είναι μια τέλεια καταιγίδα», δήλωσε στο CNN ο McMonigle, η ομάδα του οποίου λειτουργεί ως ενδιάμεσος σταθμός για τα κράτη που παράγουν και καταναλώνουν ενέργεια.
Η έκταση αυτής της τέλειας καταιγίδας -υποεπενδύσεις, ισχυρές διακοπές ζήτησης και προσφοράς εξαιτίας του πολέμου- θα έχει εκτεταμένες συνέπειες, απειλώντας δυνητικά την οικονομική ανάκαμψη από την Covid-19, επιδεινώνοντας τον πληθωρισμό, τροφοδοτώντας κοινωνικές αναταραχές και υπονομεύοντας τις προσπάθειες για τη σωτηρία του πλανήτη από την υπερθέρμανση.
Ο Birol προειδοποίησε για τα σημεία συμφόρησης στον εφοδιασμό βενζίνης και ντίζελ, ειδικά στην Ευρώπη, καθώς και για δελτίο φυσικού αερίου τον επόμενο χειμώνα. «Είναι μια κρίση για την οποία ο κόσμος είναι θλιβερά απροετοίμαστος», δήλωσε ο Robert McNally, ο οποίος υπηρέτησε ως κορυφαίος σύμβουλος ενέργειας του πρώην προέδρου των ΗΠΑ George W. Bush.
Όχι μόνο οι τιμές της ενέργειας είναι πολύ υψηλές, αλλά η αξιοπιστία του ηλεκτρικού δικτύου αμφισβητείται από τις ακραίες θερμοκρασίες και τη σοβαρή ξηρασία. Μια ρυθμιστική αρχή του δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας των ΗΠΑ προειδοποίησε τον περασμένο μήνα ότι ορισμένες περιοχές της χώρας ενδέχεται να αντιμετωπίσουν ελλείψεις ηλεκτρικού ρεύματος, ακόμη και διακοπές αυτό το καλοκαίρι.
Ο πρώην σύμβουλος ενέργειας του Obama, Jason Bordoff, και η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, Meghan O’Sullivan, έγραψαν ένα άρθρο στον Economist στα τέλη Μαρτίου, προειδοποιώντας ότι ο κόσμος βρισκόταν στο κατώφλι «αυτού που μπορεί να γίνει η χειρότερη ενεργειακή κρίση από τη δεκαετία του 1970». «Από τότε που το γράψαμε, οι φόβοι μας επιβεβαιώθηκαν», είπε στο CNN ο Bordoff, συνιδρυτής της Σχολής Κλίματος της Κολούμπια.
Φυσικά, υπάρχουν βασικές διαφορές μεταξύ του σήμερα και της δεκαετίας του 1970. Οι τιμές δεν έχουν αυξηθεί τόσο πολύ σε σχέση με τότε και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν έχουν καταφύγει σε ακραία βήματα όπως οι έλεγχοι των τιμών. «Αν καταφεύγαμε σε ελέγχους τιμών και ανώτατα όρια τιμών, τότε θα μπορούσαμε να έχουμε ελλείψεις», είπε ο McNally.
Όταν ξεκίνησε ο πόλεμος, η Δύση προσπάθησε να αποφύγει να στοχεύσει απευθείας τις ενεργειακές προμήθειες της Ρωσίας επειδή ήταν εξαιρετικά κρίσιμο για τις παγκόσμιες αγορές. Η Ρωσία δεν είναι απλώς ο μεγαλύτερος εξαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο, αλλά είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας φυσικού αερίου και σημαντικός προμηθευτής άνθρακα.
Αλλά καθώς η βαρβαρότητα του πολέμου έγινε σαφής στον κόσμο, αυτή η προσέγγιση δεν κράτησε, με τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες να απαγορεύουν τις ρωσικές εισαγωγές ενέργειας. Η Ρωσία ανταπέδωσε τις δυτικές κυρώσεις περιορίζοντας ή ακόμα και σταματώντας την αποστολή φυσικού αερίου σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοίνωσε σχέδια αυτή την εβδομάδα προκειμένου να καταργήσει σταδιακά το 90% των εισαγωγών ρωσικού πετρελαίου μέχρι το τέλος του έτους. Αυτή η κίνηση έχει εγείρει το φάσμα περαιτέρω αντιποίνων από τη Ρωσία.
Επίσης, αυτή η ακραία κατάσταση έχει επιδεινώσει το έλλειμμα προσφοράς στις ενεργειακές αγορές που ήταν ήδη στενές. «Δεν έχουμε δει ακόμη πόσο άσχημη θα γίνει αυτή η ενεργειακή κρίση», είπε ο Bordoff.
Ήδη, οι τιμές της βενζίνης στις ΗΠΑ έχουν αυξηθεί κατά 52% σε υψηλά επίπεδα ρεκόρ, εξοργίζοντας το κοινό και συμβάλλοντας στην πληθωριστική κρίση στη χώρα.
Οι τιμές για το φυσικό αέριο, ένα ζωτικής σημασίας καύσιμο για τη θέρμανση των σπιτιών και την τροφοδοσία του ηλεκτρικού δικτύου, έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί σε σχέση με τον περασμένο χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν εκτοξευθεί ακόμη περισσότερο στην Ευρώπη, αν και βρίσκονται πολύ μακριά από τα χειρότερα επίπεδά τους.
Η σημερινή ενεργειακή κρίση δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα του πολέμου στην Ουκρανία. Είναι επίσης το υποπροϊόν των επενδύσεων σε κοιτάσματα με πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τα οποία εξαντλούν τους πόρους που απαιτούν τεράστια χρηματικά ποσά μόνο για να διατηρήσουν την παραγωγή τους, πόσο μάλλον να την αυξήσουν.
Οι επενδύσεις στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου ανήλθαν σε 341 δισεκατομμύρια δολάρια το 2021, 23% λιγότερα από το επίπεδο των 525 δισεκατομμυρίων δολαρίων πριν από την Covid και πολύ κάτω από την πρόσφατη κορύφωση του 2014 των 700 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σύμφωνα με το IEF.
Αυτό το επενδυτικό έλλειμμα οφείλεται σε μια σειρά παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της ώθησης μεταξύ των επενδυτών και των κυβερνήσεων να στοιχηματίσουν στην καθαρή ενέργεια, το αβέβαιο μέλλον των ορυκτών καυσίμων και στα χρόνια των αδύναμων και ασταθών τιμών του πετρελαίου.
«Λόγω της επιθυμίας να μειώσουμε τις εκπομπές άνθρακα, έχουμε πολύ λιγότερη όρεξη να επενδύσουμε σε υδρογονάνθρακες. Και αυτό επιδεινώνει την αστάθεια των τιμών και καθιστά πιο δύσκολη την επίλυση της πλευράς της προσφοράς», δήλωσε ο Francisco Blanch, επικεφαλής του τμήματος παγκόσμιων εμπορευμάτων της Bank of America.
Η Ευρώπη αντιμετώπιζε ήδη μια ενεργειακή κρίση πέρυσι και οι τιμές για το φυσικό αέριο, τον άνθρακα και το πετρέλαιο ήταν υψηλές πολύ πριν αρχίσουν να κυλούν τα πρώτα ρωσικά τανκς στην Ουκρανία.
«Οπωσδήποτε οδεύαμε προς μια κρίση. Ο Putin απλώς μας έφερε εκεί πιο γρήγορα και πιο δυνατά», δήλωσε ο McNally, ο οποίος είναι σήμερα πρόεδρος της εταιρείας συμβούλων Rapidan Energy Group.
Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 χαρακτηρίστηκε από πολύωρες ουρές στα βενζινάδικα, ελλείψεις καυσίμων και πανικό. Οι ειδικοί δήλωσαν ότι ανησυχούν και σήμερα για ελλείψεις καυσίμων, αν και το θεωρούν μεγαλύτερο τον κίνδυνο να συμβεί στην Ευρώπη από ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες.
«Οι ελλείψεις καυσίμων είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα. Θα το δείτε πολύ σύντομα, αν και ίσως όχι στις ΗΠΑ», δήλωσε ο Blanch της Bank of America. Ο ίδιος είπε ότι πιστεύει πως αυτός ο κίνδυνος είναι χαμηλότερος στις Ηνωμένες Πολιτείες επειδή η χώρα παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου στον πλανήτη και είναι σημαντικός εξαγωγέας ενέργειας. Η Ευρώπη, από την άλλη πλευρά, εξαρτάται περισσότερο από ξένο πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ειδικά από τη Ρωσία.
Ο επικεφαλής του IEA προειδοποίησε για τον περιορισμό του φυσικού αερίου στην Ευρώπη, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη Ρωσία.
Ο Blanch σημείωσε ότι οι υψηλές τιμές του φυσικού αερίου έχουν ήδη κλείσει εργοστάσια στην Ευρώπη. «Η Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε καθεστώς διανομής φυσικού αερίου», είπε.
Οι ειδικοί στον τομέα της ενέργειας ανέφεραν στο CNN ότι ανησυχούν πως οι παγκόσμιοι διαμορφωτές πολιτικής διαχειρίζονται κακώς την κλιματική κρίση, εστιάζοντας υπερβολικά στη μείωση της προσφοράς και όχι αρκετά στην περικοπή της διάθεσης του κόσμου για ορυκτά καύσιμα. «Δεν κάνουμε αρκετά για να μειώσουμε τη ζήτηση υδρογονανθράκων σύμφωνα με τους κλιματικούς μας στόχους», είπε ο Bordoff.
Η εστίαση μόνο στη μία πλευρά της εξίσωσης κινδυνεύει όχι μόνο από τις εκρήξεις τιμών, αλλά και από κοινωνική αναταραχή, στρέφοντας το κοινό κατά της δράσης για το κλίμα. «Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί γιατί αν επιτρέψουμε στο κοινό να συνδυάσει τις υψηλές τιμές ενέργειας με την ενεργειακή μετάβαση, είμαστε καταδικασμένοι», είπε ο McMonigle. «Ουσιαστικά θα χάσουμε τη δημόσια υποστήριξη, πιθανότατα μόνιμα».
Ο McMonigle προέτρεψε τις κυβερνήσεις να στείλουν μηνύματα στους επενδυτές ότι όχι μόνο είναι εντάξει να συνεχίσουν να επενδύουν σε ορυκτά καύσιμα, αλλά είναι «απαραίτητο» για την παγκόσμια οικονομία και την πρόοδο στην ενεργειακή μετάβαση. Αλλά ακόμα κι αν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πείσουν τους επενδυτές να αυξήσουν τις επενδύσεις, αυτό θα πάρει αρκετό χρόνο για να οδηγήσει σε μεγαλύτερη προσφορά.
Τι θα μπορούσε να δώσει τέλος στην ενεργειακή κρίση
Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πώς ακριβώς θα εξελιχθούν όλα αυτά. Και θα μπορούσαν να υπάρξουν εκπλήξεις που θα διευκολύνουν την κρίση της προσφοράς. Για παράδειγμα, μια διπλωματική πρόοδος που να τερματίζει τον πόλεμο στην Ουκρανία και να επιτρέπει την άρση των κυρώσεων από τη Ρωσία θα μπορούσε να αλλάξει το παιχνίδι.
Ο Fatih Birol είπε ότι άλλες εκπλήξεις που θα αμβλύνουν την ενεργειακή κρίση περιλαμβάνουν μια πυρηνική συμφωνία του Ιράν, μια βαθύτερη οικονομική επιβράδυνση στην Κίνα ή μια συμφωνία από τη Σαουδική Αραβία και άλλους παραγωγούς του ΟΠΕΚ για αύξηση της παραγωγής πετρελαίου.
Επανέλαβε επίσης ότι οι κυβερνήσεις είναι έτοιμες να απελευθερώσουν περαιτέρω αποθέματα πετρελαίου έκτακτης ανάγκης. Ωστόσο, ακόμη και η ρεκόρ απελευθέρωσης αποθεμάτων έκτακτης ανάγκης στις ΗΠΑ θα είχε ένα μέτριο και φευγαλέο αντίκτυπο στις τιμές της βενζίνης.
Τον Μάρτιο, ο ΔΟΕ προέτρεψε επίσης τις κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο να εξετάσουν δραστικά μέτρα για τη μείωση της ζήτησης πετρελαίου, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των ορίων ταχύτητας στους αυτοκινητόδρομους, της καθιέρωσης της εργασίας από το σπίτι έως και τρεις ημέρες την εβδομάδα όπου είναι δυνατόν και των Κυριακών χωρίς αυτοκίνητα στις πόλεις.
Και υπάρχει τουλάχιστον μια άλλη εξέλιξη που είναι μπροστά και στο επίκεντρο τον τελευταίο καιρό και θα αμβλύνει την ενεργειακή κρίση: Μια οικονομική ύφεση, ή τουλάχιστον μία κρίση που να είναι αρκετά βαθιά ώστε να προκαλέσει την κατάρρευση της ζήτησης.
