Το 1996, όταν ήμουν επικεφαλής του γραφείου της Μόσχας για το CNN, βρισκόταν σε εξέλιξη μια διαμάχη μεταξύ μιας φατρίας διεφθαρμένων ολιγαρχών και συγγενών του σωματοφύλακα του προέδρου Boris Yeltsin, ο οποίος τους ζητούσε περισσότερα χρήματα για πολιτική «προστασία» και απειλούσε να ανατρέψει τις προγραμματισμένες εκλογές.
Ρώτησα τον Anatoly Chubais, ο οποίος ήταν τότε αναπληρωτής πρωθυπουργός, για αυτό που φαινόταν ότι ήταν στο επίκεντρο της διαμάχης: Τι είναι πιο σημαντικό για τους Ρώσους, η εξουσία ή το χρήμα; «Αν αναρωτιέσαι, δεν καταλαβαίνεις τη Ρωσία» μού είχε πει. Η απάντηση του ήταν η «δύναμη».
Από την Eileen O’Connor/New York Times
Καθώς ο Vladimir Putin αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη δοκιμασία της 22χρονης πλέον βασιλείας του, στριμωγμένος μεταξύ μιας παθιασμένης ουκρανικής αντίστασης και των αυστηρότερων κυρώσεων σε ολιγάρχες, αγορά πετρελαίου και μεταφοράς τεχνολογίας, η απάντηση παραμένει η ίδια, όπως και σε όλη τη ρωσική ιστορία.
Πολλοί στη Δύση ελπίζουν στην ανατροπή του Putin. Δεν καταλαβαίνουν τη Ρωσία ή τη στάση που έχουν οι άνθρωποι εκεί απέναντι στην εξουσία. Οι Ρώσοι μελετητές έχουν σημειώσει εδώ και καιρό ότι η απουσία δικαιωμάτων ιδιωτικής ιδιοκτησίας και αμερόληπτης νομικής εξουσίας οδηγεί κρατικούς φορείς να κατέχουν την εξουσία που καθορίζει τη ζωή των Ρώσων με κάθε τρόπο. Πέρα από τα σύνορά της, η Ρωσία από τον 15ο αιώνα ασκεί τη δύναμή της μέσω στρατιωτικών επιθέσεων. Σε μια χώρα όπου η εξουσία είναι σχεδόν το παν, οι κυρώσεις και οι κατασχεμένες περιουσίες από μόνες τους δεν θα αλλάξουν αυτή τη θεμελιώδη δυναμική.
Η ομιλία του Putin νωρίτερα αυτόν τον μήνα αποδεικνύει όλα τα παραπάνω και δείχνει αυτό που ο ίδιος και πολλοί στη Ρωσία βλέπουν ως στόχο του πολέμου: Την υπεράσπιση του ρωσικού εδάφους και της κυριαρχίας έναντι των Δυτικών. Γι’ αυτόν, η Δύση αγνόησε τη Ρωσία για πάρα πολύ καιρό και της αρνήθηκε το καθεστώς της υπερδύναμης.
Στις δυτικές καπιταλιστικές δημοκρατίες, ο πλούτος συχνά ισοδυναμεί με πρόσβαση και επιρροή. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που πολλοί πιστεύουν ότι η επιβολή κυρώσεων στους ολιγάρχες μπορεί να τους ωθήσει να πιέσουν τον Putin να αλλάξει πορεία. Ωστόσο αυτός είναι ένας ξεκάθαρα λάθος υπολογισμός. Οι ολιγάρχες μπορεί να έχουν πλούτο που τους συνδέει με την εξουσία και που μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον Putin, αλλά στη Ρωσία, αυτό δεν σημαίνει ότι ασκούν οποιαδήποτε εξουσία πάνω σε αυτόν ή σε εκείνους στο Κρεμλίνο.
Όλα ξεκινούν από τη δεκαετία του 1990, όταν έβλεπα ως επί το πλείστον πρώην στελέχη του Κομουνιστικού Κόμματος να συγκεντρώνουν πλούτο μέσω μιας ιδιωτικοποίησης κρατικών περιουσιακών στοιχείων υπό την επίβλεψη του Chubais. Εκείνοι που στη συνέχεια ορκίστηκαν πίστη και δάνεισαν χρήματα στην πολιτική εκστρατεία του Yeltsin έγιναν ακόμη πιο πλούσιοι, απέκτησαν την ιδιοκτησία των μεγαλύτερων κρατικών επιχειρήσεων πετρελαίου, φυσικού αερίου και πρώτων υλών όπως το νικέλιο και το αλουμίνιο. Σήμερα παραμένουν οι πλουσιότεροι στη Ρωσία.
Αλλά η έλλειψη σωστά καθορισμένων δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και ενός νομικού και θεσμικού πλαισίου για την προστασία τους σήμαινε ότι αυτοί οι ολιγάρχες εξακολουθούσαν να εξαρτώνται από το Κρεμλίνο, στο οποίο κυριαρχούσε ο Putin από το 2000. Οι δικαστικές αποφάσεις υπέρ ή κατά των ολιγαρχών θα μπορούσαν εύκολα να ανατραπούν ανάλογα με την εύνοια του Κρεμλίνου. Στη δεκαετία του 2000, αφού είχα μεταβεί στη Μόσχα προκειμένου να εργαστώ ως δικηγόρος εκπροσωπώντας δυτικούς επενδυτές στην περιοχή, είδα αυτή τη δυναμική η ίδια.
Και η πηγή του πλούτου των ολιγαρχών δεν είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να ελέγξει ο Putin. Έχει καταστήσει σαφές τους κινδύνους από την αμφισβήτηση της εξουσίας του. Πάρτε για παράδειγμα την περίπτωση του Mikhail Khodorkovsky, ο οποίος ήταν κάποτε ο πλουσιότερος άνθρωπος στη Ρωσία. Αναδυόμενος από τις τάξεις της Κομουνιστικής Νεολαίας, ο Khodorkovsky απέκτησε πολλά πρώην κρατικά κοιτάσματα πετρελαίου στη Σιβηρία και δημιούργησε την εταιρεία Yukos. Σε μία δημόσια συνάντηση του, παρουσία τηλεοπτικής κάμερας, στο Κρεμλίνο, το 2003, τόλμησε να επικρίνει την κυβέρνηση ως διεφθαρμένη. Ο Putin απάντησε, αφαιρώντας τα περιουσιακά στοιχεία από τον Mikhail Khodorkovsky και τον έβαλε στη φυλακή για 10 χρόνια, μέχρι να του επιτραπεί να φύγει για να ζήσει στην εξορία.
Εμπειρίες όπως του Khodorkovsky μπορεί να εξηγήσουν γιατί τόσο λίγοι ολιγάρχες μιλούν ανοιχτά σήμερα. Οι μόνοι που έχουν πει οτιδήποτε για τον πόλεμο το έχουν κάνει από απόσταση, όπως από το Λονδίνο, όπου ο Mikhail Fridman, ο ιδρυτής της Alfa-Bank, έκανε μια δήλωση λέγοντας ότι «ο πόλεμος δεν μπορεί ποτέ να είναι η απάντηση», χωρίς όμως να επικρίνει τον Ρώσο πρόεδρο.
Ακόμη όμως και μετά από αυτή τη χλιαρή δήλωση, ο Putin, στην πρόσφατη ομιλία του, τσουβάλιασε όλους αυτούς τους ολιγάρχες μαζί με τη Δύση, λέγοντας ότι «δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα χωρίς στρείδια ή φουά γκρα» και ότι δεν υπάρχουν διανοητικά «εδώ, με τους δικούς μας ανθρώπους, με τη Ρωσία». Ο ίδιος ορκίστηκε να τους φτύσει «σαν τη σκνίπα που μπήκε στο στόμα μας». Αυτός μπορεί να ήταν ο και λόγος που ο Chubais, ο οποίος, εκτός από την επίβλεψη της ώθησης των ιδιωτικοποιήσεων, έγινε ολιγάρχης από μόνος του και παρέμεινε στην αυλή του Putin- παραιτήθηκε από τη συμβολική του θέση ως τσάρος του περιβάλλοντος και έφυγε από τη χώρα.
Οι μόνοι άνθρωποι που μπορούν πραγματικά να επηρεάσουν τον Putin είναι οι ιδεολόγοι που συμμερίζονται τις απόψεις του, οι λεγόμενοι siloviki. Η λέξη σημαίνει «άτομα με δύναμη», τη δύναμη που προέρχεται από το να είσαι στις δυνάμεις ασφαλείας ή στο στρατό. Αυτοί οι siloviki ήταν μαζί με τον Putin από τις μέρες του στην KGB ή στην τοπική κυβέρνηση της Αγίας Πετρούπολης, και βλέπουν τους εαυτούς τους ως προστάτες της δύναμης και του κύρους της Ρωσίας. Φύλαξαν τις περιουσίες τους, κυρίως εντός της Ρωσίας και μακριά από τις δυτικές κυρώσεις.
Και όπως ο Putin, βλέπουν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης ως τη μεγαλύτερη καταστροφή του 20ου αιώνα και πιστεύουν ότι αυτός ο πόλεμος αφορά την «κυριαρχία και το μέλλον των παιδιών μας», της Ρωσίας.
Για να επηρεάσει τους siloviki, η Δύση πρέπει να δώσει προτεραιότητα στα πράγματα που πιστεύουν ότι δίνουν στη Ρωσία το καθεστώς της υπερδύναμης: Το πετρέλαιο και τον στρατό της.
Ο τομέας πετρελαίου και φυσικού αερίου της Ρωσίας παρέχει έως και το 40% των εσόδων του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού της χώρας και αντιπροσωπεύει το 60% των εξαγωγών της χώρας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η εστίαση του Προέδρου Biden στις κυρώσεις που απαγορεύουν τις εισαγωγές πετρελαίου στις ΗΠΑ είναι σημαντική, αν και κάπως συμβολική, δεδομένου του πόσο λίγο πετρέλαιο εισάγουν οι Ηνωμένες Πολιτείες από τη Ρωσία.
Ενώ η Γερμανία έχει σταματήσει την ανάπτυξη ενός μεγάλου αγωγού φυσικού αερίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει διακόψει τις ρωσικές προμήθειες, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 40% των αναγκών της, υποστηρίζοντας ότι θα χρειαστεί χρόνος για να βρει εναλλακτικές πηγές. Εάν οι ευρωπαϊκές χώρες είχαν πάρει στα σοβαρά την υπόθεση επηρεασμού του Putin, θα ξόδευαν λιγότερο χρόνο προκειμένου να αρπάξουν τα γιοτ των ολιγαρχών και θα μείωναν περισσότερο την εξάρτησή τους από τη ρωσική ενέργεια. Ομοίως, η Δύση θα πρέπει να πιέσει ώστε η Ινδία και η Κίνα να συμμετάσχουν επίσης σε αυτές τις κυρώσεις.
Εν τω μεταξύ, ο καλύτερος τρόπος για να υπονομευτεί ο ρωσικός στρατός είναι ο περιορισμός της πρόσβασης στην τεχνολογία. Όπως έχει γίνει σαφές στο έδαφος της Ουκρανίας, ο ρωσικός στρατός στερείται του κρίσιμου υλικού και λογισμικού που χρησιμοποιείται από άλλες σύγχρονες δυνάμεις για τη συλλογή πληροφοριών πεδίου σε πραγματικό χρόνο, μαζί με τα συστήματα επικοινωνίας που είναι απαραίτητα για την αποτελεσματική χρήση αυτών των πληροφοριών. Και η πολυήμερη αναστολή μίας εφοδιαστικής φάλαγγας δείχνει ότι οι Ρώσοι δεν διαθέτουν εξελιγμένο σύστημα εφοδιαστικής αλυσίδας για να παρέχουν τρόφιμα και φυσικό αέριο στα στρατεύματα τους.
Οι κυρώσεις που διακόπτουν την πρόσβαση στα μέσα που διατηρούν τη λειτουργία του στρατού της Ρωσίας -η απροκάλυπτη άσκηση εξουσίας- μπορούν να κάνουν τη διαφορά στους συμβούλους γύρω από τον Putin. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη επέβαλαν κυρώσεις για να κάνουν ακριβώς αυτό, αλλά πρέπει να ενθαρρύνουν την Ινδία και την Κίνα να κάνουν το ίδιο. Μπορεί να μην είναι εύκολο, αλλά θα εξαρτηθεί από το εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υποστηρίξουν ότι οι αρχές του Διεθνούς Δικαίου και η παγκόσμια τάξη στην οποία βασίζονται βρίσκονται υπό υπαρξιακή απειλή.
Σε συνέντευξή του στο Bloomberg, οFridman, ο ολιγάρχης με έδρα το Λονδίνο, ο οποίος έκτοτε έχει τεθεί υπό βρετανικές κυρώσεις, είπε ότι εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση πίστευε πραγματικά ότι θα μπορούσε να πει στον Putin «να σταματήσει τον πόλεμο και ότι αυτό θα λειτουργούσε, τότε, φοβάμαι ότι είμαστε όλοι σε ένα μεγάλο πρόβλημα», γιατί αυτό σημαίνει ότι οι δυτικοί ηγέτες «δεν καταλαβαίνουν τίποτα για το πώς λειτουργεί η Ρωσία». Έχει δίκιο!
