Έμενε με την άρρωστη μητέρα του και δεν είχε ποτέ κανονική δουλειά. Δεν διέθετε κάποια προφανή πηγή εισοδήματος και, σύμφωνα με τον θείο του, εγγράφηκε ακόμη και για προνοιακά επιδόματα ως φροντιστής που άξιζε την κρατική υποστήριξη.
Από τον Andrew Higgins/New York Times
Όμως, ο Bohus Garbar, στα χειρότερα του και κοντά στα 50, κατάφερε να δωρίσει χιλιάδες ευρώ σε φιλικά προς το Κρεμλίνο, ακροδεξιά πολιτικά κόμματα στη Σλοβακία. Εργάστηκε επίσης ως συνεργάτης χωρίς αμοιβή σε έναν ιστότοπο διαβόητο για την ανακύκλωση της ρωσικής προπαγάνδας.
«Σίγουρα δεν ήταν σε κατάσταση όπου θα μπορούσε να υποστηρίξει οποιοδήποτε πολιτικό κόμμα», είπε στους New York Times ο θείος του Garbar, Bohuslav Garbar, ένας συνταξιούχος προγραμματιστής υπολογιστών από τη γενέτειρα της οικογένειας, το Kosice, 110 χιλιόμετρα από τα ανατολικά σύνορα της Σλοβακίας με την Ουκρανία.
Ένα βίντεο παρακολούθησης της υπηρεσίας ασφαλείας της Σλοβακίας, που δημοσιοποιήθηκε στις αρχές Μαρτίου, παρέχει τουλάχιστον την αρχή μιας εξήγησης: Δείχνει τον ανιψιό του να λαμβάνει οδηγίες και δύο χαρτονομίσματα των 500 ευρώ, ένα μικρό μέρος αυτού που λένε οι αξιωματούχοι «πληρωμή δεκάδων χιλιάδων ευρώ», από έναν αξιωματικό των ρωσικών στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών, μεταμφιεσμένο σε διπλωμάτη στην πρεσβεία της Μόσχας στη Μπρατισλάβα, τη σλοβακική πρωτεύουσα.
«Είπα στη Μόσχα ότι είσαι καλό παιδί», ακούγεται ο Ρώσος κατάσκοπος, Sergei Solomasov, να λέει στον Σλοβάκο νεοσύλλεκτό του προτού εξηγήσει ότι η Μόσχα θα ήθελε ο Garbar να ενεργεί ως «κυνηγός» στην αναζήτηση ανθρώπων επιρροής, πρόθυμων να συνεργαστούν με τη Ρωσία.
Εδώ και χρόνια, οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες πληροφοριών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τις μυστικές δραστηριότητες των Ρώσων κατασκόπων, ενώ αντιμετωπίζουν με καχυποψία όσους ζητωκραυγάζουν υπέρ της Ρωσίας και του προέδρου της, Vladimir Putin. Η Μόσχα το απέρριπτε πάντα όλο αυτό, συστηματικά, ως παρανοϊκή «ρωσοφοβία», μία απάντηση που δίνει για όλες σχεδόν τις ξένες επικρίσεις.
Ωστόσο, η εισβολή στην Ουκρανία, συνοδευόμενη από ένα καταιγισμό ξεκάθαρων ψεμάτων, δικαίωσε τις πιο σκοτεινές υποψίες της Δύσης και επιτάχυνε τις προσπάθειες να ξεριζωθούν κρυφά δίκτυα κατασκόπων και των στρατολογημένων τους.
Η Σλοβακία, ένα μικρό σλαβικό έθνος με μια έντονα φιλοδυτική κυβέρνηση αλλά και μεγάλα αποθέματα γνήσιας, εγχώριας συμπάθειας για τη Ρωσία, αποτελεί το τέλειο παράδειγμα του πώς το Κρεμλίνο επιδίωξε να κερδίσει επιρροή και να σπείρει διχόνοια στο πρώην κομμουνιστικό ανατολικό περιθώριο της Ευρώπης, αξιοποιώντας κατασκόπους, πληρωμένους αρωγούς, ακροδεξιούς εθνικιστές και ΜΜΕ παραπληροφόρησης.
«Πάντα υποψιαζόμασταν ότι συνέβαινε αυτό, αλλά τώρα έχουμε μία κάνη όπλου που καπνίζει», ανέφερε ο Daniel Milo, διευθυντής τμήματος του υπουργείου Εσωτερικών που είναι αρμόδιο για την παρακολούθηση και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. «Αυτό είναι ένα σαφές παράδειγμα του πώς λειτουργούν οι Ρώσοι». Ο Garbar, πρόσθεσε, «είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Δεν ξέρουμε ακόμα πόσοι άλλοι Garbars κυκλοφορούν εκεί έξω».
Το βίντεο του ραντεβού του Garbar με τον Solomasov, τον Ρώσο κατάσκοπο, καταγράφηκε πέρυσι από τη στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών της Σλοβακίας ως μέρος μιας μακράς έρευνας. Ο Solomasov απελάθηκε στις αρχές του περασμένου μήνα, ανάμεσα σε περισσότερους από 30 Ρώσους διπλωμάτες που στάλθηκαν πρόσφατα στην πατρίδα τους από την Μπρατισλάβα, όπως και πολλοί άλλοι από διαφορετικές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Ο Garbar, που συνελήφθη και κατηγορείται για κατασκοπεία και δωροδοκία, αφέθηκε ελεύθερος εν αναμονή της δίκης του. Ο πρώην αντιπρύτανης της στρατιωτικής ακαδημίας της Σλοβακίας κατηγορήθηκε επίσης ότι πρόδωσε τη χώρα του στη Ρωσία για τα χρήματα. Οι αξιωματούχοι λένε ότι και οι δύο ομολόγησαν και τώρα συνεργάζονται με τους ανακριτές.
«Μιλούν, μιλούν και μιλούν και αυτό κάνει το ρωσικό δίκτυο στη Σλοβακία πολύ νευρικό», δήλωσε ο Jaroslav Nad, υπουργός Άμυνας, σε συνέντευξή του. Η Ρωσία δεν σχολίασε τη σχέση του Garbar με τις ρωσικές στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών, αλλά χαρακτήρισε την απέλαση του Solomasov «αστήριχτη».
Η προσπάθεια της Ρωσίας για επιρροή, λένε αξιωματούχοι, άρχισε να αυξάνεται μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και την αρχική εισβολή στην ανατολική Ουκρανία, προκαλώντας πλημμύρα ρωσικής παραπληροφόρησης στη Σλοβακία και σε ολόκληρη την περιοχή. Τα φιλικά μέσα παρουσιάζουν συνήθως τη Ρωσία ως πρωταθλητή της ειρήνης και πρωταγωνιστή των χριστιανικών αξιών, ενώ θεωρούν το ΝΑΤΟ ως πολεμοχαρή απειλή.
Σε αυτή την προσπάθεια εντός της Σλοβακίας και στις γειτονικές χώρες βοήθησε ο Alexander Usovsky, ένας ανεξάρτητος Ρώσος εθνικιστής που έλαβε χρηματοδότηση από τον Konstantin Malofeev, έναν πλούσιο ιδιώτη επιχειρηματία από τη Μόσχα, τον οποίο το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ την Τετάρτη χαρακτήρισε ως ηγέτη ενός «δικτύου κακόβουλης επιρροής» που προσπαθεί να υπονομεύσει τις κυρώσεις.
Ο Usovsky δημιούργησε την Ανατολικοευρωπαϊκή Πολιτιστική Πρωτοβουλία στην Μπρατισλάβα και διάφορες ιστοσελίδες σε όλη την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη προκειμένου να συγκεντρώσει υποστήριξη για τη Ρωσία, όσον αφορά την κατάληψη της Κριμαίας. Οι ιδιωτικά χρηματοδοτούμενες επιχειρήσεις του, σε αντίθεση με τις τις προσπάθειες του Garbar, στην αρχή προσέφεραν αποτελέσματα υπέρ της Μόσχα αλλά κατόπιν βούλιαξαν όταν τα χρήματα του Malofeev τελείωσαν.
Από την άλλη, ο Garber αποδείχθηκε πολύτιμο πιόνι δωρίζοντας μεγάλα χρηματικά ποσά σε εθνικιστικά κόμματα που ήταν ερωτευμένα με τη Μόσχα. Ένας δικαιούχος ήταν ο υπερεθνικιστής πολιτικός Marian Kotleba, ο οποίος καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης έξι μηνών με αναστολή αυτόν τον μήνα και του αφαιρέθηκε η έδρα στο κοινοβούλιο για χρήση συμβόλων με ναζιστικά θέματα. Αφού κέρδισε την εκλογή του ως περιφερειάρχης το 2013, ο Kotleba έβαλε ένα πανό έξω από το γραφείο του που έγραφε: «Γιάνκη πήγαινε σπίτι σου! ΣΤΑΜΑΤΗΣΤΕ το ΝΑΤΟ!».
Τα επίσημα αρχεία δείχνουν ότι ο Garbar δώρισε 10.000 ευρώ στο ξενοφοβικό κόμμα του Kotleba ενόψει των κοινοβουλευτικών εκλογών του 2016, καθιστώντας τον τον δεύτερο μεγαλύτερο δωρητή του. Τα προεκλογικά συνθήματα του Kotleba σε αυτές τις εκλογές περιελάμβαναν το «Για τη σλαβική αδελφότητα, ενάντια σε έναν πόλεμο με τη Ρωσία!». Το 2018, ο Garbar δώρισε επιπλέον 4.500 ευρώ σε ένα από τα φιλορωσικά κόμματα εταίρων του Kotleba.
Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης το βίο του Garbar ως μη αμειβόμενου συνεργάτη και μεταφραστή για το Hlavne Spravy ή Main News. Οι αρχές της Σλοβακίας έκλεισαν τον ιστότοπο, ο οποίος αυτοαποκαλείται «Καθημερινή των Συντηρητικών», στις αρχές Μαρτίου για «επιβλαβή δραστηριότητα», λίγο μετά την έναρξη της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Ο ίδιος ωστόσο εξακολουθεί να λειτουργεί, σε άλλη μορφή, στο Facebook, και το οποίο ο Victor Breiner, σύμβουλος του Σλοβάκου υπουργού Άμυνας, περιέγραψε ως «την κύρια αρένα της προπαγάνδας του Κρεμλίνου».
Τις εβδομάδες πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου, το Main News συχνά επαναλάμβανε τα ζητήματα που έθετε το Κρεμλίνο, χλευάζοντας τις αμερικανικές προειδοποιήσεις για μια επερχόμενη επίθεση στην Ουκρανία ως «υστερία χωρίς τέλος» και αντ’ αυτού κατηγορώντας το ΝΑΤΟ για αυξανόμενες εντάσεις.
Ο Robert Supko, ο ιδρυτής και συντάκτης του Main News, το οποίο διευθύνει από το διαμέρισμά του στο Kosice, περιφρόνησε το βίντεο της υπηρεσίας ασφαλείας —που πρωτοδημοσιεύτηκε από ένα αντίπαλο και φιλελεύθερο μέσο ενημέρωσης, το Dennik N— ως «παρωδία κατασκόπων» και είπε ότι δεν γνώριζε τίποτα για την αμειβόμενη εργασία του απλήρωτου βοηθού του σχετικά με τη ρωσική στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών. «Είμαστε όλοι πολύ έκπληκτοι από αυτό, όλοι όσοι τον γνωρίζουν», πρόσθεσε σε συνέντευξή του.
Ο Supko δήλωσε ότι δημιούργησε το Main News αφού παρευρέθηκε σε μια διαδήλωση κατά των αμβλώσεων το 2012, την οποία όλα τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης αγνόησαν. Χωρίς εναλλακτικές πηγές ειδήσεων, αποφάσισαν, «οι απόψεις μας, η χριστιανοσυντηρητική άποψη, να απωθηθούν εντελώς από τον δημόσιο χώρο». Η Ρωσία, πρόσθεσε, «είναι πιο φυσιολογική» από τη φιλελεύθερη Δύση.
Ο ίδιος αρνήθηκε ότι πήρε χρήματα από τη Ρωσία εκτός από μία πληρωμή των 600 ευρώ εξαιτίας μίας διαφήμισης που είχε κάνει στον ιστότοπο του η ρωσική πρεσβεία.
Ο Supko υποστήριξε ότι το Main News δεν ήταν ποτέ υπερβολικά φιλόρωσο, αν και παραδέχτηκε ότι «ίσως πήγαμε περισσότερο με το μέρος της Ρωσίας» προκειμένου να αντιμετωπίσουμε -αυτό που αποκάλεσε- «αμερικανική προπαγάνδα». Αναγνώρισε επίσης ότι στο προσωπικό του για τέσσερα χρόνια περιλαμβανόταν ο Yevgeny Palcev, Ρώσος κάτοικος Σλοβακίας με δεσμούς με κρατικά μέσα ενημέρωσης στη Μόσχα, ο οποίος έγραφε άρθρα υπέρ του Κρεμλίνου για τον ιστότοπο με ψευδώνυμο. Οι δρόμοι τους χώρισαν το 2018. «Μας άρεσε η Ρωσία, αλλά όχι έτσι. Όχι τόσο πολύ», θυμάται ο Supko.
Είπε ότι γνώριζε τον Garbar εδώ και τριάντα χρόνια και επέμεινε ότι ο παλιός του φίλος έγραφε μόνο περιστασιακά άρθρα για την Κίνα. Ωστόσο, οι αξιωματούχοι της Σλοβακίας ισχυρίζονται το αντίθετο. «Ασχολήθηκε πολύ με το να γράφει για πολλά άλλα πράγματα εκτός από την Κίνα» και να διαδίδει «κλασικές αφηγήσεις προπαγάνδας για τη Ρωσία», είπε ο Nad, υπουργός Άμυνας της Σλοβακίας.
Η Miroslava Sawiris, εμπειρογνώμονας σε θέματα παραπληροφόρησης και σύμβουλος στο Συμβούλιο Ασφαλείας της κυβέρνησης της Σλοβακίας, είπε ότι ο ιστότοπος Main News ήταν «αρκετά εξελιγμένος και δεν έβγαζε απλώς ανοησίες». Πρόσθεσε ότι οι ιστορίες «ανοιχτά υπέρ του Κρεμλίνου» αντιπροσώπευαν μόνο το 20% περίπου του περιεχομένου, αλλά είχαν ασυνήθιστη απήχηση και επιρροή λόγω της δημοτικότητας του ιστότοπου.
Τα τελευταία χρόνια, καθώς η ακροδεξιά αναδύθηκε στην Ευρώπη, το Main News έγινε αυτό που ο Matej Kendrik, διευθυντής του Strategic Policy Institute, μιας σλοβακικής ερευνητικής ομάδας, περιέγραψε ως «ο ηγεμόνας» στην «οικογένεια των εναλλακτικών ειδήσεων και των θεωριών συνωμοσίας των μέσων ενημέρωσης».
Είχε ιδιαίτερη επιρροή, για παράδειγμα, στο να πυροδοτήσει τη σφοδρή αντίθεση σε ένα προτεινόμενο αμυντικό σύμφωνο μεταξύ της Σλοβακίας και των Ηνωμένων Πολιτειών. Το σύμφωνο, το οποίο τελικά εγκρίθηκε από το σλοβακικό κοινοβούλιο λίγο πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, «ενεργοποίησε όλους τους φιλορώσους παίκτες» σε μια «μαζική αντιαμερικανική αντίδραση», δήλωσε ο Michal Trnka, διευθύνων σύμβουλος της Gerulata Technologies, από την Μπρατισλάβα, μία εταιρεία επικεντρωμένη στην ανάλυση δεδομένων.
Όπως πολλά άλλα φιλικά προς τη Ρωσία ΜΜΕ, το Main News βρέθηκε εκτός ισορροπίας έπειτα από την επίθεση του Putin κατά της Ουκρανίας και πάλεψε για αρκετές ημέρες προκειμένου να εξηγήσει τη στάση του. Ο Supko είπε ότι ο ίδιος και το επιτελείο του είχαν αποφασίσει ότι η Ρωσία έπρεπε να επικριθεί όπως ακριβώς «κάναμε κριτική στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους της Αμερικής», αλλά μέχρι τότε ο ιστότοπός τους είχε κλείσει.
Στο βίντεο της συνάντησής του με τον Ρώσο κατάσκοπο, ο Garbar φαίνεται να εξηγεί ότι η εύρεση χρήσιμων ανθρώπων για να εργαστούν για τη Μόσχα μπορεί να είναι δύσκολη, επειδή όσοι υποστηρίζουν τη Ρωσία τείνουν να είναι περιθωριακοί τύποι, χωρίς πραγματική επιρροή ή πρόσβαση σε πληροφορίες. «Υπάρχουν πολλοί που είναι φιλορώσοι, αλλά είναι άσχετοι», προειδοποίησε ο Garbar τον Solomasov, προσθέτοντας: «Δεν θα σας έδιναν τίποτα».
Ο θείος του Garbar ανέφερε ότι ένιωσε απογοητευμένος που ο ανιψιός του, ο οποίος ήταν πάντα γοητευμένος από την αμερικανική κουλτούρα, ιδιαίτερα από συγκροτήματα heavy metal όπως οι Metallica, θα έμπλεκε ποτέ με τη Ρωσία. «Όλο αυτή η σχέση με τη Ρωσία είναι πολύ περίεργη. Πρέπει να είχε μπει σε κάποιο περιβάλλον όπου κάτι συνέβη», είπε.
Η Sawiris, η κυβερνητική εμπειρογνώμονας της παραπληροφόρησης, είπε ότι δεν γνώριζε τι είχε συμβεί με τον Garbar, αλλά δήλωσε πως ανησυχεί στο ότι «δεν υπάρχει όριο στον αντίκτυπο που μπορεί να έχει η προπαγάνδα στο ανθρώπινο μυαλό, όπως βλέπουμε τώρα στη Ρωσία». Από τότε που η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, πρόσθεσε, «η αυλαία έχει πέσει και πολλά πράγματα έχουν γίνει εμφανή».
