Στους μισούς από τους 20 πλουσιότερους ανθρώπους της Ρωσίας δεν έχουν επιβληθεί κυρώσεις για τον πόλεμο στην Ουκρανία, αφήνοντας μια ομάδα υπερπλούσιων, ισχυρών δισεκατομμυριούχων ελεύθερη να επιχειρεί σε όλο τον κόσμο χωρίς νομικούς περιορισμούς.
Από τους Stephanie Baker και Tom Maloney
Ένα μήνα μετά την εισβολή, η Ρωσία είναι πλέον η χώρα με τις περισσότερες κυρώσεις στον κόσμο. Ωστόσο, η ανάλυση του Bloomberg πάνω στα χιλιάδες αρχεία κυρώσεων δείχνει ότι υπάρχουν εντυπωσιακές διαφορές μεταξύ των μέτρων που επιβλήθηκαν από τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και την ΕΕ.
Συνολικά, οι ΗΠΑ έχουν παγώσει τα περιουσιακά στοιχεία 852 ατόμων, η Ευρωπαϊκή Ένωση 775 και το Ηνωμένο Βασίλειο 982. Εντούτοις, πολλές από αυτές τις κυρώσεις δεν αλληλεπικαλύπτονται, σχεδόν 550.
Συνολικά, μεγιστάνες συνολικής αξίας τουλάχιστον 200 δισεκατομμυρίων δολαρίων πριν από την έναρξη του πολέμου έχουν πληγεί από τις κυρώσεις. Ωστόσο, η λίστα με τους αποκλεισμένους -και ποιους όχι- αποκαλύπτει μία μεγάλη ομάδα Ρώσων ολιγαρχών να έχουν αποφύγει τις κυρώσεις εξαιτίας επιχειρηματικών συμφερόντων σε βασικές παγκόσμιες αγορές, σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg News.
Η απόπειρα απομόνωσης της Ρωσίας από τη διεθνή χρηματοδότηση και πίεσης στον Πρόεδρο Vladimir Putin, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τις επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία, έχει δει το Ηνωμένο Βασίλειο να επιβάλλει κυρώσεις σε 10 από τους πλουσιότερους δισεκατομμυριούχους και η Ευρωπαϊκή Ένωση σε εννέα. Αντιθέτως, οι ΗΠΑ έχουν επιβάλει κυρώσεις μόνο σε τέσσερις.
Σύμφωνα με το Bloomberg, μόνο τρεις εμφανίζονται και στις τρεις λίστες κυρώσεων, με τέσσερις από τους πέντε πλουσιότερους άνδρες της Ρωσίας να μην αναφέρονται πουθενά. Μεταξύ τους ηγείται ο πλουσιότερος άνθρωπος της χώρας, ο Vladimir Potanin, ένας μεγιστάνας των μετάλλων που είχε αξία 30 δισεκατομμυρίων δολαρίων στις 18 Φεβρουαρίου, την τελευταία ημέρα των δεδομένων πριν από την έναρξη των κυρώσεων, τρεις ημέρες αργότερα.
Ο πλουσιότερος Ρώσος υπό κυρώσεις στη λίστα του Bloomberg είναι ο Alexey Mordashov, ο κύριος μέτοχος της Severstal PJSC, της τέταρτης μεγαλύτερης χαλυβουργίας της Ρωσίας, στον οποίο είχε επιβληθεί δέσμευση περιουσιακών στοιχείων από την ΕΕ στις 28 Φεβρουαρίου και από το Ηνωμένο Βασίλειο δύο εβδομάδες αργότερα.
Το ενεργειακό στέλεχος Leonid Mikhelson, ο μεγιστάνας του χάλυβα Vladimir Lisin και ο Vagit Alekperov, πρόεδρος του πετρελαϊκού κολοσσού Lukoil PJSC, είναι μεταξύ των άλλων πλουσιότερων Ρώσων στους οποίους δεν έχουν επιβληθεί κυρώσεις. Όλοι κατέχουν σημαντικές συμμετοχές σε εισηγμένες εταιρείες που δραστηριοποιούνται στο εξαιρετικά πολιτικοποιημένο επιχειρηματικό περιβάλλον της Ρωσίας.
Η παρακολούθηση των κυρώσεων που επιβλήθηκαν παραμένει δύσκολη, επειδή η Ουάσιγκτον, οι Βρυξέλλες και το Λονδίνο εκδίδουν κυρώσεις σε μια σειρά ανακοινώσεων ανάλογα με το συμφέρον της κάθε χώρας. Αυστραλία, Καναδάς και η Ιαπωνία έχουν επιβάλει τους δικούς τους περιορισμούς.
Οι ειδικοί σε θέματα κυρώσεων λένε ότι οι αποφάσεις στο να μην επικριθούν ορισμένοι από τους πλουσιότερους άνδρες της Ρωσίας συνδέονται τουλάχιστον εν μέρει με τα κρίσιμα μερίδιά τους στην αγορά ενέργειας και μετάλλων και λιπασμάτων.
«Υπάρχουν λόγοι στο να κυνηγάς συγκεκριμένους ολιγάρχες και άλλοι λόγοι στο να κρατάς κάποιους σε εκκρεμότητα», είπε ο John Smith, ο οποίος ηγήθηκε των κυρώσεων του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ, στο Office of Foreign Asset Control (OFAC), μέχρι τον Μάιο του 2018, και τώρα είναι συνεργάτης στη δικηγορική εταιρεία Morrison & Foerster στην Ουάσιγκτον, DC., επειδή δεν υπάρχει η σιγουριά ότι είναι κοντά στη λήψη αποφάσεων του Κρεμλίνου ή ότι μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να επιβληθούν εξ αρχής. Οι κυβερνήσεις θέλουν να αναπτυχθούν συγκεκριμένα σχέδια πριν πατήσουν τη σκανδάλη».
Οι ΗΠΑ έμαθαν από την εμπειρία του 2018, όταν επέβαλαν κυρώσεις στον δισεκατομμυριούχο Oleg Deripaska, ο οποίος ήλεγχε την United Co. Rusal International PJSC, τη μεγαλύτερη εταιρεία αλουμινίου στον κόσμο εκτός Κίνας. Η κίνηση αυτή είχε προκαλέσει την εκτόξευση στα ύψη των διεθνών τιμών, οι οποίες σταθεροποιήθηκαν μόνο αφότου ο Deripaska συμφώνησε να παραιτηθεί από τον έλεγχο της Rusal το 2019.
Πώς επηρέασαν οι κυρώσεις τους Ρώσους δισεκατομμυριούχους
Κάποιοι Ρώσοι στοχοποιήθηκαν από τη Δύση εξαιτίας των ξεκάθαρων δεσμών τους με κρατικές εταιρείες, ανεξάρτητα από τη θέση που κατέχουν στα χαρτιά: Για παράδειγμα, ο Igor Shuvalov, πρώην πρώτος αναπληρωτής πρωθυπουργός και πρώην υπουργός, είναι σήμερα πρόεδρος της κρατικής τράπεζας VEB, ενώ ο Sergey Ivanov είναι Διευθύνων Σύμβουλος της κρατικά ελεγχόμενης εταιρείας διαμαντιών Alrosa PJSC και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Gazprombank.
Οι έως τώρα κυρώσεις της Δύσης ισχύουν σε όλες σχεδόν τις ηπείρους, με τους πλούσιους Ρώσους να μεταφέρουν περιουσιακά στοιχεία ώστε τα γιοτ και τα ιδιωτικά τους αεροσκάφη να μην κατασχεθούν από χώρες όπως η Ιταλία, η Γαλλία και η Ισπανία.
Ο Roman Abramovich, ο μεγαλύτερος μέτοχος της δεύτερης μεγαλύτερης εταιρείας παραγωγής χάλυβα της Ρωσίας, Evraz Plc, είναι σε διαδικασίες πώλησης της ποδοσφαιρικής ομάδας της Chelsea μετά από τις κυρώσεις που του επιβλήθηκαν από το Ηνωμένο Βασίλειο και την ΕΕ.
Ο Alisher Usmanov, ο οποίος κατέχει το 49% της USM, η οποία ελέγχει την εταιρεία παραγωγής χάλυβα και σιδηρομεταλλεύματος Metalloinvest, έλαβε κυρώσεις από τις ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και την ΕΕ. Είχε ήδη μεταβιβάσει το μεγαλύτερο μέρος της ακίνητης -και κινητής- περιουσίας του σε αμετάκλητα καταπιστεύματα των οποίων δεν είναι πλέον δικαιούχος, δήλωσε εκπρόσωπος του.
Η κίνηση αυτή έχει κάνει πολύ περίπλοκες τις προσπάθειες της Βρετανίας να μπλοκαριστεί η περιουσία του, συμπεριλαμβανομένου του μήκους 156 μέτρων γιοτ του Dilbar, που τώρα μαραζώνει στο Αμβούργο της Γερμανίας.
Ωστόσο, οι επιπτώσεις στην αγορά από τις κυρώσεις εναντίον του έγιναν γρήγορα σαφείς, παρόλο που ο Usmanov πιστεύεται ότι κατέχει λίγο λιγότερο από το 50%, το όριο στο οποίο επιβάλλονται οι κυρώσεις στις εταιρείες του. Οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στον Usmanov στις 3 Μαρτίου, μπλοκάροντας τα προσωπικά του περιουσιακά στοιχεία. Παρ’ όλα αυτά, το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών, την ίδια μέρα, εξέδωσε άδειες που επιτρέπουν σε οποιεσδήποτε εταιρείες στις οποίες κατέχει πλειοψηφικά πακέτα, άμεσα ή έμμεσα, να συνεχίσουν να λειτουργού.
Παρ’ όλα αυτά, η εγγύτητα με τον Putin δεν είναι εύκολο να μετρηθεί και ο πλούτος από μόνος του δεν μεταφράζεται πάντα σε επιρροή στο Κρεμλίνο, όπως έχουν υποστηρίξει αρκετοί Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι.
Επιβάλλοντας κυρώσεις στον Mordashov, η ΕΕ ανέφερε τους «δεσμούς του με τους Ρώσους φορείς λήψης αποφάσεων», στα μερίδιά του στην National Media Group, ελέγχοντας τηλεοπτικά κανάλια και στην Bank Rossiya, η οποία άνοιξε πολλά υποκαταστήματα σε ολόκληρη την Κριμαία μετά την προσάρτησή της το 2014.
Ο ίδιος ο Mordashov δήλωσε ότι «δεν ήμουν ποτέ κοντά στην πολιτική. Δεν καταλαβαίνω πώς αυτές οι κυρώσεις εναντίον μου θα συμβάλουν στη διευθέτηση της τρομερής σύγκρουσης στην Ουκρανία».
Μάλιστα, η Severstal ήταν η πρώτη ρωσική εταιρεία που έχασε μια πληρωμή τοκομεριδίων για χρέος σε ξένο νόμισμα, αφού η Citigroup Inc. αρνήθηκε να επεξεργαστεί μία πληρωμή της μετά τις κυρώσεις από την ΕΕ και του Ηνωμένου Βασιλείου στον Mordashov.
«Ένας πρωταρχικός στόχος των κυρώσεων πρέπει να είναι η τιμωρία των υπευθύνων παρά ο εαυτός μας», λέει ο Smith. «Όσον αφορά το αέριο, η Ευρώπη χρειάζεται ακόμα τη Ρωσία. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους θα κοιτάξουν πολύ προσεκτικά προκειμένου να ελέγξουν ποια προϊόντα από τη Ρωσία μπορεί να είναι σχεδόν απαραίτητα και θα επιδιώξουν να αποφύγουν επιπτώσεις που πιθανά να προέκυπταν».
Ο Potanin, ο οποίος έκανε την περιουσία του τη δεκαετία του 1990, είναι ένας από τους ισχυρότερους ολιγάρχες της Ρωσίας και παραμένει ακόμα χωρίς κυρώσεις. Είναι ένας από τους πολλούς μεγιστάνες που έπαιζαν χόκεϊ με τον Putin και βοήθησε το Κρεμλίνο να διοργανώσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Σότσι το 2014. Στον απόηχο της εισβολής έχασε πολυπόθητες θέσεις σε πολιτιστικά ιδρύματα των ΗΠΑ και εξέπληξε πολλούς επικρίνοντας τα σχέδια του Κρεμλίνου για κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων ξένων εταιρειών που αποχωρούν από τη Ρωσία.
Ο Potanin κατέχει το 36% της MMC Norilsk Nickel PJSC, καθιστώντας τον τον μεγαλύτερο μέτοχο σε μια εταιρεία που αντιπροσωπεύει περίπου το 10% του εξευγενισμένου νικελίου και το 40% της παγκόσμιας παραγωγής παλλαδίου, ενός υλικού ζωτικής σημασίας για την κατασκευή ημιαγωγών, που ήταν ήδη σε έλλειψη πριν από τον πόλεμο.
Ο Mikhelson, ο δεύτερος πλουσιότερος Ρώσος, είναι επίσης χωρίς κυρώσεις, αν και έχει εκτεταμένους επιχειρηματικούς δεσμούς με τον Gennady Timchenko, έναν δισεκατομμυριούχο τόσο κοντά στον Putin που ήταν από τους πρώτους στον οποίο επιβλήθηκαν κυρώσεις από τις ΗΠΑ το 2014. Ο Mikhelson κατέχει περίπου το ένα τέταρτο της Novatek PJSC, του μεγαλύτερου μη κρατικού παραγωγού φυσικού αερίου στη Ρωσία και μεγάλου προμηθευτή στην Ευρώπη, ενώ ο Timchenko κατέχει το 23,5%. Τα συνδυασμένα μερίδια του ίδιου και του Timchenko είναι κοντά στο όριο του 50% που ζητούν οι ΗΠΑ για να ενεργοποιήσουν επίσημες κυρώσεις σε εταιρείες.
Πέρα από τους δισεκατομμυριούχους, υπάρχουν και άλλες λιγότερο γνωστές αλλά πολιτικά συνδεδεμένες προσωπικότητες που δεν έχουν επηρεαστεί καθόλου. «Δεν είμαστε στο τέλος των κυρώσεων», λέει ο Voloshin. «Όταν εξετάζετε περαιτέρω πιθανούς στόχους, δεν θα εξέταζα ποιος είναι κοντά στο Κρεμλίνο αλλά μάλλον τον αντίκτυπο που θα έχουν οι κυρώσεις στην παγκόσμια αγορά».
