Η Απω Ανατολή στις μέρες του Κοβίδη, μέρος 1: “Διανοητής εκ του προχείρου, έχων την μορφήν του χοίρου”
Πριν απο λίγο καιρό, πρίν ξεκινήσουν ολα αυτά τα #τιζουμεθεεμου και πριν η προοπτικη #ναπεθανουμεολοι μας περάσει καν απο το μυαλό, συζητούσα με ενα φίλο για το οτι ένα απο τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά των Ασιατικών κοινωνιών (κυρίως των πιο επηρεασμένων απο την Κινέζικη κουλτούρα, αλλά οχι μόνο), είναι μια διπολική σχέση ατόμου και εξουσίας που πολύ δύσκολα αντιλαμβάνεται ο δυτικός παρατηρητής αν δεν την βιώσει (οι περισσότεροι δεν το καταλαβαίνουν και αφού το βιώσουν).
Από τον Christos Rikoudis [fb]
Σε γενικές γραμμές, η αντίληψη περι εξουσίας στην Ασία είναι σε μεγάλο βαθμό πατριαρχική: Δεν έχει τόση σημασία ποιός διοικεί (η κυβέρνηση, η βουλή, ο βασιλιάς, ο στρατός) – σημασία έχει οτι πρέπει να φέρεται στο κοινωνικό σύνολο αυστηρά μεν, αλλά με απόλυτο σεβασμό προς το κοινό αίσθημα δικαίου.
Ο δε πολίτης, δεν νιώθει σχεδόν καμμία υποχρέωση ατομικής ευθύνης όσο αυτή δεν του επιβάλλεται απο την κοινωνία – θα επιδείξει μια ανυπακοή προς τις αρχές που θα τη ζήλευε ακόμη και ο Μαλατέστα, έχοντας κυριολεκτικά γραμμένα στ’αρχίδια του τα πάντα – ΟΜΩΣ ταυτόχρονα και την ίδια ακριβώς στιγμή θα γκρινιάξει επειδή το κράτος δεν τον σταματάει απο το να φέρεται ανεύθυνα (και θα το κάνει με απόλυτη πειθαρχία τη στιγμή που θα του σηματοδοτηθεί κοινωνικά).
Αυτές οι συνθήκες τελικά καθορίζουν και ενα κοινωνικό συμβόλαιο που είναι πολύ διαφορετικό απο αυτό που έχουμε συνηθίσει ως δυτικοί – το δικό μας πατάει κυρίως πάνω στον ατομισμό, σε βαθμό που μας φαίνεται πολύ φυσιολογικό σε δύσκολες ώρες ο καθένας να τρέχει να σώσει το τομάρι του (είτε το ατομικό του τομάρι, είτε το τομάρι της οποιασδήποτε φαντασιακά θεσμισμένης συλλογικότητας – θρησκείες, πατρίδες, έθνη και δε συμμαζεύεται) αδιαφορώντας και πατώντας επάνω στα αντίστοιχα τομάρια όλων των υπολοίπων.
Η κυρίαρχη προτεραιότητα που καθορίζει αυτές τις σχέσεις στην Ασία, λέγεται “κοινωνική αρμονία”. Η ατομική ευδαιμονία περνάει πάντα μέσα απο και είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής αρμονίας. Αυτό για να εξηγηθεί θεωρητικά θέλει λίγο Κομφούκιο, αλλά στην πράξη είναι πάρα πολύ απλό να το καταλάβει κανείς: Σε ισορροπημένες κοινωνίες ζούν ευτυχισμένα άτομα.
Ως μοντέλο δεν είναι ούτε καλύτερο ούτε χειρότερο απο το “δικό” μας, είναι απλά πολύ διαφορετικό, κι έχει σημασία το πόσο διαφορετικό είναι, γιατί διαπερνά όλα τα στερεότυπα που μάθατε να θεωρείτε παγκόσμιες αλήθειες ουρανοκατέβατες απο το θεο, τέτοια ντουγάνια που είστε.
Τα “ανθρώπινα δικαιώματα” είναι ενα τέλειο παράδειγμα αυτής της διαφοράς. Η Δύση τείνει να τα θεωρεί θεόσταλτους και απαράβατους κανόνες, σε σημείο να τους χρησιμοποιεί ανετότατα ως δικαιολογία όποτε θέλει να ξεκινήσει κάνα πόλεμο.
Ξεχνάμε βέβαια πολύ βολικά οτι ούτε θεόσταλτα είναι, ούτε αυτονόητα, ούτε, τελικά, δικαιώματα. Είναι απλά μια δέσμη συγκεκριμένων παραχωρήσεων της εξουσίας, ουσιαστικά, που γεννήθηκαν μέσω *πολιτικών* αποφάσεων σε συγκεκριμένες συγκυρίες.
Κανείς δε μπορεί να μας πεί π.χ. γιατί είναι αυτά που είναι και δεν είναι κάποια άλλα (δοκιμάστε να το αναρωτηθείτε αυτό για πλάκα, θα πέσετε πολύ γρήγορα σε κυκλική λογική, τέτοια ντουγάνια που είστε. Μετά διαβάστε λίγο Χέγκελ (καλύτερα σε σύνοψη κάποιου άλλου, γιατί ο Χέγκελ ο ίδιος δεν αντέχεται με τίποτα)).
Η Ασία αντίθετα, τείνει να αποφεύγει το αφήγημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων που είναι χαραγμένα σε πέτρα. Τα δέχεται, φυσικά, αλλά τα θέτει πάντα υπο την προαίρεση της κοινωνικής αρμονίας – αναγνωρίζοντας τελικά οτι οι κοινωνικές συναινέσεις οι ίδιες είναι αυτές που θα καθορίσουν τον χαρακτήρα των ατομικών δικαιωμάτων και το εύρος του παιχνιδιού γύρω τους.
Ολα αυτά βέβαια δε σημαίνουν οτι αυτή η έννοια της “κοινωνικής αρμονίας” δεν γίνεται κατα καιρούς εργαλείο χειραγώγησης απο διάφορες ελίτ. Το ίδιο πράγμα όμως συμβαίνει με όλες τις αξίες που διέπουν όλους τους πολιτισμούς – καμμία ελίτ δεν είναι αθώα, και το παραμυθάκι του να μετρήσουμε ποιά είναι πιο αθώα απο τις άλλες το έχω λιγάκι βαρεθεί, και θα έπρεπε να το είχατε βαρεθεί λιγάκι κι εσείς.
Αυτό που έχει σημασία και το κρατάμε, είναι οτι αυτές οι αρχές είναι γενικά αποδεκτές απο τις πλειοψηφίες στις Ασιατικές κοινωνίες, και καθορίζουν σε πολύ μεγάλο βαθμό τις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους και με τις ελίτ που διοικούν.
Και μεταξύ άλλων πραγμάτων, είναι και αυτές που κατα τη γνώμη μου κάνουν τις Ασιατικές κοινωνίες πολύ
πιο έτοιμες να αντιμετωπίζουν καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Η ευθύνη του κράτους σε τέτοιες περιστάσεις είναι να πει συγκεκριμένα στον καθένα τι να κάνει (και να του ρίξει και μια σφαλιαρίτσα όταν δεν το κάνει).
Άπο την άλλη πλευρά, οι πολίτες είναι μεν πολύ πιο δεκτικοί σε μέτρα που ο μέσος δυτικός θα θεωρούσε αφόρητους η επικίνδυνους περιορισμούς, απο την άλλη ο διάχυτος κοινωνικός έλεγχος της εξουσίας (ναι, υπάρχει) επικεντρώνεται στο κατα πόσον αυτή καταφέρνει να ικανοποιήσει το κοινωνικό συμβόλαιο με μέτρα κοινωνικής ευδαιμονίας.
[Ενδιαφέρουσες εξαιρέσεις: Η Ινδονησία, στην οποία οι τοπικές κοινωνίες και ταυτότητες είναι πολύ πιο ισχυρές απο τις κατευθύνσεις των κεντρικών κυβερνήσεων, σε σημείο οι τελευταίες να φτάνουν να αγνοούνται – η Ινδονησία είναι ουσιαστικά ομοσπονδία. Και οι Φιλιππίνες, στις οποίες σε γενικές γραμμές δεν υπάρχει σχεδόν καμμία κοινωνικότητα – επικρατεί ο ατομικισμός σε επίπεδο αηδίας.
Μαντεύω οτι έπαιξαν πολύ μεγάλο ρόλο οι επιδράσεις του καθολικισμού και της αποικιοκρατίας, πολύ πιο ισχυρές απο οτι στις υπόλοιπες χώρες της ΝΑ Ασίας]
Τα κρατάμε αυτά, για να καταλάβουμε καλύτερα τα επόμενα της σειράς που θα ακολουθήσουν.
